Арвай

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Арвай
Арвай. Гар зураг
Арвай. Гар зураг
Биологийн ангилал
Аймаг: Ургамал
(зэрэглэлгүй) Нэг талт үрт
(зэрэглэлгүй) Commelinids
Баг: Цэцэгт үетэн
Овог: Үетэн
Дэд овог: Pooideae
Бүл: Triticeae
Төрөл: Арвай
Зүйл: Эгэл арвай[1]
Латин нэр
Hordeum vulgare
L.
Ижил утгатай нэршил[2]


Арвай буюу эгэл арвай (лат. Hordeum vulgare L.) нь үетний овгийн, өвслөг, нэг наст, арвайн төрлийн нэгэн зүйл ургамал.[3] Арвай нь 10'000 жилийн өмнөөс тариалагдаж эхэлсэн анхны таримал ургамалуудын нэг.[4] Арвай нь хүнсний, малын тэжээлийн, шар айраг болон согтууруулах ундааны түүхий эдийн зориулалттайгаар ашиглагдсаар ирсэн. Арвай нь мөн хэд хэдэн эрүүл хүнсний бүрдүүлэгч болдог ч, түүний дийлэнхийг соёолж ургуулахад ашигладаг. Англиар barley, оросоор ячмень гэж тус тус нэрлэдэг.

2014 онд арвайн нь үйлдвэрлэлийн хэмжээгээрээ (144 сая тн) эрдэнэ шиш, тутарга, улаан буудайн дараа дөрөвдүгээрт орсон.[5][6]

Биологи[засварлах | edit source]

Арвай
Арвайн үндэсний хөндлөн огтлол

Арвай нь үетний овгийн гишүүн, өөрөө тоос хүртдэг, 14 хромосомтой диплоид зүйл юм. Таримал арвайн өвөг болох зэрлэг арвай Hordeum vulgare subsp. spontaneum нь Үржил шимт Хавирган сарын тал хээр ба ойт хээрийн нутгаар дамжин Баруун Ази болон зүүнхойд Африкт элбэг таардаг. Мөн хөндөгдсөн хөрс, талбайд элбэг тохиолдоно. Бусад газарт ховор ургана.[4] Хожим, генийн судалгаагаар Төвд арвайг тарималжуулсан бас нэг төв болох нь тогтоогдсон.[7]

Тарималжуулсан нь[засварлах | edit source]

Хоёр ба зургаан эгнээт арвай[засварлах | edit source]

Хоёр ба зургаан эгнээт арвай

Зэрлэг арвайн болон арвайн эртний зүйлүүд нь гурвалсан хэлбэртэй түрүүтэй байсан. Эдгээрийн зөвхөн төвийнх нь үржил шимтэй, нөгөө хоёр нь үгүй. Энэ шинж тэмдэг нь хоёр эгнээт арвай гэж нэрлэгдэх зарим зүйл ургамалуудад хадгалагдан үлдсэн. Нэг доминант ба нэг рецессив мутацын үр дүнд хажуугийн эгнээнүүд үржил шимтэй болж зургаан эгнээт арвай үүснэ.[4] Сүүлийн генийн судалгаагаар, vrs1 ганц генийн мутац л хоёр эгнээтийг зургаан эгнээт болох шалтгаан нь болдог гэдгийг тогтоожээ.[8]

Хоёр эгнээт арвай нь зургаан эгнээттэй харьцуулахад уураг бага, ферментацид орох сахар өндөр агуулдаг. Уураг өндөртэй арвай мал тэжээхэд нэн тохиромжтой. Соёолжны арвай ихэвчлэн уургийн агууламж багатай байдаг [9] нь уургийн агууламж нь шар айргийг булингартуулдагтай холбоотой. Хоёр эгнээт арвайг Английн уламжлалт эйл маягийн болон Германы уламжлалт шар айргийг үйлдвэрлэхэд ашигладаг бол, зургаан эгнээт арвайг Америкийн лагер стилийн шар айрагт, ялангуяа эрдэнэ шиш, тутрага зэрэг нэмэлтүүдийг хэрэглэх тохиолдолд өргөн ашигладаг.

Хальсгүй арвай[засварлах | edit source]

Ангилал[засварлах | edit source]

Арвай

Хими[засварлах | edit source]

Эгэл арвай нь коффеиний хүчил ба р-кумариний хүчил зэрэг фенолыг, ферулын хүчил, 8,5'-диферулын хүчил, флавиноидууд болох катехин-7-О-глюкоз[10] сапонарин[11], катехин, процианидин В3, процианидин В2, проделфинидин В3, алкалоид болох хорденинийг агуулдаг.

Арвайн боловсорч гүйцсэн үр нь 15,8 хүртэл хувь уураг, 76 хүртэл хувь нүүрс ус, 3—5 хувь өөх тос, 9,6 хүртэл хувь эслэг, ферментүүд, В, D, Е, А-ийн төрлийн витаминуудыг агуулдаг.

Тархалт[засварлах | edit source]

Дэлхийн олон орон нийт 70 орчим сая га-д ургуулж байна. Ургаж байгаа газар болгон хөрс, уур амьсгалын хувьд ихээхэн ялгаатай. Хойшоо умард өргөргийн 68-700, урагшаа экваторийн бүсэд хүрч байгаа бол далайн төвшинөөс дээшээ ихээхэн өгсөж, буудай, хошуу будаа оршиж үл чадах өндөрлөг өөд өгсжээ. Манай орны хувьд үйлдвэрлэлийн хэмжээнд 1970-аад оноос тариалж эхэлсэн.

Эх сурвалж[засварлах | edit source]

  1. Hordeum vulgare. Integrated Taxonomic Information System.
  2. The Plant List: A Working List of All Plant Species, <http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-419563> (retrieved on 2 February 2016)
  3. Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт (pdf). Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо. 2017-02-06-д хандсан.
  4. 4.0 4.1 4.2 Zohary, Daniel (2000). Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley, 3rd, Oxford University Press, 59–69. ISBN 0-19-850357-1. 
  5. Worldwide production of grain in 2014, by type. Statista GmbH, Hamburg, Germany (2016). 19 December 2016-д хандсан.
  6. Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named faostat14
  7. (2012) "Tibet is one of the centers of domestication of cultivated barley". Proceedings of the National Academy of Sciences 109 (42): 16969–16973. DOI:10.1073/pnas.1215265109.
  8. Komatsuda, T. (2006). "Six-rowed barley originated from a mutation in a homeodomain-leucine zipper I-class homeobox gene". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 104 (4): 1424–1429. DOI:10.1073/pnas.0608580104.
  9. Nitrogen Fertilizer Management of Malting Barley: Impacts of Crop and Fertilizer Nitrogen Prices (Prairie Provinces and Northern Great Plains States). International Plant Nutrition Institute. 2009-05-28-д хандсан.
  10. (2002) "Identification of a new flavanol glucoside from barley (Hordeum vulgare L.) and malt". European Food Research and Technology 214 (5): 388–393. DOI:10.1007/s00217-002-0498-x.
  11. (2012) "Flavonoids with Potent Antioxidant Activity Found in Young Green Barley Leaves". J. Agric. Food Chem. 60 (25): 6260–6267. DOI:10.1021/jf301700j.

Гадаад холбоос[засварлах | edit source]

Загвар:Barley Загвар:Cereals Загвар:Agriculture country lists Загвар:Bioenergy