Гренланд
Гренланд | |
|---|---|
| Төрийн дуулал: "Nunarput, utoqqarsuanngoravit" (Гренланд) "Та бидний эртний нутаг" | |
| Уугуул иргэдийн дуулал: "Nuna asiilasooq" (Гренланд) "Их уртын нутаг" | |
.svg) Гренландын байршил | |
| Бүрэн эрхт улс | Дани |
| Норвеги | 1262 |
| Дани-Норвегийн дахин колоничлол | 1721 |
| Данид шилжив | 1814 оны 1 сарын 14 |
| Өөртөө засах засаглал | 1979 оны 5 сарын 1 |
| Өргөжсөн автономи ба өөртөө засах эрх | 2009 оны 6 сарын 21[2][3] |
| Нийслэл ба томоохон хот | Нуук 64°10′N 51°44′W / 64.167°N 51.733°W |
| Албан ёсны хэл | Гренланд хэл[b] |
| Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл | Дани, Англи, болон хэрэг болбол бусад хэл[b] |
| Угсаатны бүлгүүд (2020[5]) | |
| Шашин | Христ (Гренландын сүм) |
| Ард түмний нэршил |
|
| Төр засаг | Парламентын үндсэн хуульт хаант засаг доторх шилжүүлсэн засгийн газар |
| X Фредерик | |
| Жули Прист Вилче | |
| Муте Буруп Эгеде | |
| Ким Кильсен | |
| Хууль тогтоох байгууллага | Инатсисартут |
| Үндэсний төлөөлөл | |
| 2 гишүүн | |
| Газар нутаг | |
• Нийт | 2,166,086 км2 |
• Усны эзлэх талбай (%) | 83.1[c] |
| Хамгийн өндөр цэг | 3,700 м (12,100 фут) |
| Хүн ам | |
• 2022 тооцоо |  56,583[6] (210) |
• Нягтаршил | 0.028/км2 |
| ДНБ (ХАЧТ) | 2011 тооцоо |
• Нийт | $1.8 тэрбум[7] |
• Нэг хүнд ноогдох | $37,000 |
| ДНБ (нэрлэгч) | 2019 тооцоо |
• Нийт | $3.0 тэрбум[8] |
• Нэг хүнд ноогдох | $53,000[9] |
| ОТББИ (2015) |  33.9[10]дунд |
| ХХИ (2010) | ▲ 0.786[11] өндөр · 61 |
| Мөнгөний нэгж | Дани крон (DKK) |
| Цагийн бүс | UTC±00:00 - UTC-04:00 |
| Огнооны формат | өө-сс-жжжж |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +299 |
| Шуудангийн код | 39xx |
| ISO 3166 код | GL |
| Домэйн нэр | .gl |
Гренланд (Гренланд хэл: Kalaallit Nunaat, Дани хэл: Grønland) нь Умард мөсөн далай болон Атлантын далайгаар хүрээлүүлж, Канадын Умард мөсөн далайн олтригийн зүүн талд орших, Дани улсын харьяанд байдаг арал юм. Физик газар зүй, угсаатны зүйн хувьд Арктикийн арлын орон болох тус улс нь газар зүйн хувьд Хойд Америк тивийн нэг хэсэг боловч улс төр, түүхийн хувьд Европтой, ялангуяа Исланд, Норвеги, Данитай нягт холбоотой. 1979 онд Дани улс Гренландад өөртөө засах эрх олгосон бөгөөд 2008 онд тус орны иргэд өөртөө засах эрхээ өргөжүүлэхийн төлөө санал өгсөн аж. 2009 оны 6 сарын 21-нд хууль тогтоох, бодлого тодорхойлох эрхээ гренландчууд авч, өөртөө засан тохинох эрх нь ихээхэн өргөжсөн. Ингэснээр Данийн төв засгийн газраас зөвхөн гадаад харилцаа, аюулгүй байдал, санхүүгийн бодлогын талаар л хамааралтай болжээ. Ойрын ирээдүйд бүрэн тусгаар тогтнохыг эрмэлзэж байгаа. Гренланд нь тивүүдийг эс тооцвол дэлхийн хамгийн том арал болно[12].
Гренландын талбай нь 2,166,086 км² бөгөөд хойноос урагш 2,700 км, баруунаас зүүн тийш 1,300 км үргэлжилдэг. Энэ нь тивүүдийн хамгийн жижиг нь болох Австралиас гурав дахин бага талбайтай юм.
Арлын хамгийн том суурин нь Нуук бөгөөд 17,984 оршин суугчтай (2019). Энэ хот нь Гренландын баруун хэсэгт орших хойг дээр байрладаг.
Түүх
[засварлах | кодоор засварлах]983 онд анхны Норвегийн суурингууд байгуулагдсанаас 1262 онд нутгийн хүн ам Христийн шашныг хүлээн авах хүртэл Гренланд улс албан ёсоор улс төрийн харьяалалгүй байсан бөгөөд түүнээс хойш 18-р зууны эхэн үе хүртэл арал нь албан ёсоор Норвегийн мэдэлд байв.
Дани улс арлыг колоничлох явц 1721 онд эхэлсэн. 1744 онд Дани улс Гренландтай худалдаа хийх төрийн монополь (1950 он хүртэл үргэлжилсэн) тогтоосон. 1814 онд Дани-Норвегийн Холбоо татан буугдсаны дараа Гренланд улс Данийн хяналтад хэвээр үлдэж, 1953 он хүртэл колони хэвээр байв. 1953 онд Гренланд улсыг Данийн Вант улсын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж зарласан.
1940 оны 4-р сард Герман Данийг эзэлсний дараа АНУ-ын засгийн газар Монрогийн үзэл баримтлалыг Гренландад хамаатуулахаа зарласан. 1941 оны 4-р сарын 9-нд Вашингтон дахь Данийн элч АНУ-ын засгийн газартай Гренландын батлан хамгаалах гэрээ, Монрогийн үзэл баримтлалд гарын үсэг зурсан байна. Дани улс НАТО-д элссэний дараа (1949 оны 4-р сарын 4) 1951 оны 4-р сарын 27-нд Дани, Америкийн засгийн газруудын хооронд шинэ гэрээ байгуулагдаж, Дани, АНУ хоёрыг арлын хамтарсан батлан хамгаалах түншүүд болгон байгуулсан. 1971 онд АНУ Гренландад хоёр цэргийн бааз болон бусад цэргийн байгууламжтай байв.
2004 оны 8-р сарын 6-нд АНУ, Дани улсууд 1951 оны Гренландын батлан хамгаалах гэрээг шинэчлэх гэрээнд гарын үсэг зурсан. Энэ нь голчлон АНУ-ын боловсруулсан баллистик пуужингийн эсрэг системийн нэг хэсэг болох Америкийн Туле агаарын баазыг шинэчлэхтэй холбоотой байсан юм.
19-р зуунд АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Уильям Хенри Сьюард 1867 онд Гренландыг худалдаж авах боломжийг судалж санал болгосон боловч АНУ-ын Конгрессын эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна.
20-р зуунд Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ Гренландад геополитикийн сонирхлоо илэрхийлж, 1946 онд Даниас арлыг 100 сая доллараар худалдаж авах санал тавьсан боловч Дани улс зарахаас татгалзсан юм.
2019 оны 8-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч Доналд Трамп Гренландыг худалдаж авах санал тавьсан бөгөөд Гренландын Ерөнхий сайд Ким Кильсен "Гренланд зарагдахгүй бөгөөд зарагдах боломжгүй ч Гренланд АНУ-тай цэрэг, эдийн засгийн хувьд худалдаа, хамтын ажиллагаанд нээлттэй" гэсэн мэдэгдэл хийхэд хүргэсэн. 2024 оны 12-р сард Трамп Гренландыг худалдаж авах саналыг дахин тавьсан боловч Гренландын шинэ Ерөнхий сайд Муте Эгеде мөн уг арлыг зарахгүй гэж хариулсан.
2025 онд Гренландын Ерөнхий сайд Эгеде Трампын арлыг худалдаж авах саналтай холбогдуулан Даниас тусгаар тогтнох асуудлыг дахин сөхөн тавьсан юм.
Хүн ам
[засварлах | кодоор засварлах]2019 оны байдлаар Гренландын хүн ам 55,992 байсан нь нийт арлын хүн амын нягтрал 0.027 хүн/км² байна. Гренландын нийт хүн амын 90% орчмыг Гренландын инуит (нутгийн хэлээр калаалит), үлдсэн 10%-ийг голчлон даничууд болон бусад европчууд эзэлдэг юм.
Хүн амын дийлэнх нь Гренландын томоохон хотууд болох Нуук, Какорток, Сисимиут, Маниитсок төвлөрсөн баруун өмнөд эрэгт амьдардаг. Хүн амын гол ажил бол ан агнуур, загасчлал юм.
Гренландын гол хэл нь гренланд хэл боловч дани хэлээр мөн ярьдаг.
Цаг агаар
[засварлах | кодоор засварлах]Гренландын эрэг дагуу уур амьсгал нь хувьсах шинж чанартай байдаг. Баруун өмнөд эрэгт хамгийн зөөлөн байдаг. Какортокт 7-р сарын дундаж температур +9.6°C, Нуук хотод +8.3°C, 1-р сард тус тус -7.8°C ба -10.7°C байна. Зуны температур заримдаа +21°C-аас бага зэрэг өсдөг боловч зуны дунд үед ч гэсэн температур ихэвчлэн 0°C орчим хэлбэлздэг. Хамгийн бага температур арлын төв хэсэгт ажиглагддаг; өвлийн улиралд мөсөн бүрхүүл дээр температур ихэвчлэн -60°C-аас доош буудаг бол зуны улиралд хэзээ ч -12°C-аас дээш өсдөггүй.
Баруун эрэг нь бас хүйтэн байдаг. Питуффик хотод нэгдүгээр сарын дундаж температур -27°C байдаг. Энд мөсөн бүрхүүлээс хүчтэй катабатик салхи ихэвчлэн 70 км/цаг хүртэл хурдтай үлээдэг. Өвлийн улиралд Диско арлын хойд хэсэгт орших баруун эрэгт ч гэсэн булан, боомтууд хөлддөг. Гренландын баруун өмнөд эрэгт хур тунадас нэлээд их ордог. Какортокт жилийн дундаж хур тунадас 1080 мм, Нуук хотод 660 мм, алс хойд хэсэгт ердөө 100-200 мм байдаг. Зуны улиралд эрэг дагуу манан ихтэй байдаг.
Тэмдэглэл
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ Nuna asiilasooq нь бүс нутгийн сүлд дуулалтай ижил статустай боловч ерөнхийдөө зөвхөн Гренландад ашиглагддаг.[1]
- ↑ 2.0 2.1 Гренланд хэл нь 2009 оноос хойш Гренландын цорын ганц албан ёсны хэл юм.[2][4]
- ↑ 2000 оны байдлаар: 410,449 км2 мөсгүй; 1,755,637 км2 мөсөөр хучигдсан нутаг.
Нягтаршил: 0.14/км2 мөсгүй нутаг дэвсгэрт.
Эшлэл
[засварлах | кодоор засварлах]- ↑ "03EM/01.25.01-50 Spørgsmål til Landsstyret: Hvornår fremsætter Landsstyret beslutning om Grønlands" [03EM/01.25.01-50 Questions to the Home Rule Government: When does the Home Rule Government make a decision on Greenland]. Government of Greenland. 7 October 2003. Эх хувилбараас архивласан: 13 December 2014. Татаж авсан: 13 December 2014.
- ↑ 2.0 2.1 (Дани хэлээр) TV 2 Nyhederne – "Grønland går over til selvstyre" (Memento 9. Наймдугаар сар 2023 цахим архивт) TV 2 Nyhederne (TV 2 News) – Ved overgangen til selvstyre, er grønlandsk nu det officielle sprog. Retrieved 22 January 2012.
- ↑ "Self-rule introduced in Greenland". BBC News. 21 June 2009. Архивласан огноо 25 April 2010. Татаж авсан: 4 May 2010.
- ↑ (Дани хэлээр) Law of Greenlandic Selfrule Архивлагдсан 8 Хоёрдугаар сар 2012 at the Wayback Machine (see chapter 7)
- ↑ Иш татахад гарсан алдаа: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedcia.gov - ↑ "Population of Greenland". Greenlandic Population as of 2022.
- ↑ Greenland in Figures 2013 (PDF). Statistics Greenland. ISBN 978-87-986787-7-9. ISSN 1602-5709. Архивласан (PDF) огноо 21 September 2013. Татаж авсан: 2 September 2013.
{{cite book}}:|work=ignored (help) - ↑ "Greenland | Data". data.worldbank.org. Татаж авсан: 9 August 2021.
- ↑ "GDP per capita (Current US$) - Greenland | Data".
- ↑ "Gini Index coefficient". CIA World Factbook. Эх хувилбараас архивласан: 17 Долдугаар сар 2021. Татаж авсан: 16 July 2021.
{{cite web}}: Check date values in:|archive-date=(help) - ↑ Avakov, Aleksandr Vladimirovich (2012). [[[:Загвар:GBurl]] Quality of Life, Balance of Powers, and Nuclear Weapons (2012): A Statistical Yearbook for Statesmen and Citizens]. Algora Publishing. х. 51. ISBN 978-0-87586-892-9.
{{cite book}}: Check|url=value (help) - ↑ Joshua Calder's World Island Info
| Бүрэн эрхт улсууд |
|  | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Харьяа нутаг дэвсгэр |
| ||||||||||||
