Ардчилсан хувьсгал

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Монголын ардчилсан хувьсгал» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт

Ардчилсан хувьсгал — 1989-1990 оны хооронд үргэлжилсэн цусгүй хувьсгал байв. Улс төрийн өлсгөлөнгийн дүнд коммунист Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын удирдлага огцорч, ардчилсан Монгол Улсыг (1992 оноос) байгуулах болсон билээ

Бусад нэр[засварлах | edit source]

  • 1990 оны ардчилсан хувьсгал
  • Монголын ардчилсан хувьсгал
  • Цагаан морин жилийн хувьсгал

Оршил[засварлах | edit source]

Монголд 1911 онд Үндэсний хувьсгал ялж Монгол улс тусгаар тогтносон бол 1921 онд Ардын хувьсгал ялж харц язгууртан хүн ёсны эрхээ эдлэх болжээ. Түүнээс хойш 1924 онд зарлан тунхаглагдсан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс Зөвлөлт Холбоот Улстай дотно харьцаатай байсан. 1985 онд ЗХУ-ын шинэ удирдагч Михаил Горбачёв өөрийн улсдаа «Өөрчлөн байгуулалт» хийж эхэлсэн ба Монголын шинэ удирдагч Жамбын Батмөнх мөн улсдаа эдийн засгийн шинэтгэл хийж эхэлсэн.[1]

Өөрчлөн байгуулалт ЗХУ төдийгүй бүх коммунист орнуудад ардчилал, шинэчлэлийн хөдөлгөөн өрнүүлсэн бөгөөд 1989 онд Хятадад ардчилсан хөдөлгөөн өрнөөд цэргийн хүчээр дарагдаж, дорно Европын Польш, Унгар, Зүүн Герман, Чехословак зэрэг улсад шил шилээ даран хувьсгал тэмцэл өрнөж амжилтанд хүрч эхэлсэн.

Хувьсгал[засварлах | edit source]

Монголын оюутан, залуус ардчилсан хувьсгалын гол хүчин байв. 1989 оны 11 сарын 27-28-нд Залуу уран бүтээлчдийн Улсын II зөвлөгөөн болж Ц.Элбэгдорж, Д.Сүхбаатар, С.Амарсанаа нар Ардчилсан холбоо байгуулахыг санаачилж, улс төрийн нууц бүлгэмүүд нэгдэж Монголын ардчилсан холбоог (МоАХ) байгуулжээ.

1989 оны 12 сарын 10-нд Улаанбаатар хотын Хүүхэд залуучуудын соёлын төвийн гадаа анхны цуглаанаа хийж олон намын систем тогтоох, хүний эрхийг дээдлэх, бүх нийтийн сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө 1990 оны эхний хагаст багтаан явуулах, хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, хэвлэлийн эрх чөлөөг баталгаатай болгох зэрэг 13 зүйлийн шаардлага тавьснаар Монголд ардчилсан хувьсгал эхэлсэн гэж үздэг.

1990 оны 2 сарын 18-нд 16 аймаг 3 хотоос 611 төлөөлөгч, 200 зочин цуглаж МоАХ-ны анхдугаар их хурал болж Монголын ардчилсан нам байгуулагдсан ба хурлын ажилллагааг телевиз радиогоор орон даяар шууд дамжуулсан. Хурлаас Сайд нарын зөвлөлийг огцруулж, Ардын их хурлыг тараах шаардлага тавьсан.[2]

Цуглаан[засварлах | edit source]

Улаанбаатар[засварлах | edit source]

1989 оны 12 сарын 10-ны анхны цуглаанаас хойш 12 сарын 17, 1990 оны 1 сарын 14, 2 сарын 11-нд цуглаан болж байсны дараа 1 сарын 21-нд нийслэлийн төв Сүхбаатарын талбайд цуглаанаа шилжүүлжээ. Цуглаан дээр МоАХ-ны Ерөнхий зохицуулагч С.Зориг "МАХН нийгмийн удирдан чиглүүлэгч мөн" гэсэн томъёоллыг Үндсэн хуулиас хасахыг дахин шаардав. Үг хэлсэн хүмүүс хэвлэлийн эрх чөлөөг шаардаж, МАХН-ын хэмжээгүй эрхийг эсэргүүцэж байлаа.

1990 оны 3 сарын 4-нд ардчиллын төлөөх дөрвөн холбоо МоАХ, АСХ, ШДХ, МОХ нэгдэж БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдэд хандан МоАХ-ны тавьсан шаардлагуудад хариу өгөх болон намын үйл ажиллагааг төрөөс тусгаарлахыг шаардсан юм. Энэ цуглаанд 100 мянга гаруй хүн оролцсон байдаг.

Эрх баригч МАХН, төрийн удирдлагын зүгээс хариу өгөөгүй учир 1990 оны 3 сарын 7-нд МоАХ-ны ЕЗЗ-ийн 10 гишүүн нийслэлийн төв талбайд улс төрийн өлсгөлөн зарлав. Өлсгөлөнд оролцогчдын тоо нэмэгдсээр 9-ний өдөр 33 хүрсэн юм. Өлсгөлөн зарлах тэмцэлд Ш.Нина гэх цор ганц эмэгтэй оролцсон.

Эрдэнэт[засварлах | edit source]

1989 оны 12 сарын 3-д Эрдэнэт хотод анхны тайван жагсаал болсон бөгөөд «Эрдэнэтээс Оросын цэргийн ангийг гаргах, Тосон Заамарын алтны уурхайг ашиглахгүй байх, Эрдэнэт үйлдвэрийг үндэсний үйлдвэр болгох, баригдаж байгаа Эсгий, эсгий гутлын үйлдвэрийг барихгүй байх, Мод дамжуулах үйлдвэрийг нэн даруй хаах» гэсэн шаардлагыг НТХ-ны 5-р бүгд хуралд явуулж хэлэлцүүлж байв.

Ховд[засварлах | edit source]

1989 оны 12 сарын 7-нд Ховдын Багшийн дээд сургуулийн хэсэг багш оюутан Ард Аюушийн талбайд анхны улс төрийн цуглаан хийж МАХН-ын ТХ-ны УТТ, Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохыг шаардсан өргөх бичгийг аймгийн намын хорооны бүгд хурлын үеэр Улаанбаатарт хүргүүлэхээр гардуулж байв.

Сурталчилгаа[засварлах | edit source]

Улаанбаатарын анхны цуглаанд 300 хүн ирж Хонх хамтлаг «Хонхны дуу»-гаа дуулсан нь ардчилсан хувьсгалын сүлд дуу болсон.

1990 оны 2 сарын 18-нд Төрийн хяналтаас хараат бус анхны хэвлэл «Шинэ толь» сонины гарч эхлэв.

Зөвшилцөл[засварлах | edit source]

Монголд анх удаа улс төрийн өлсгөлөн зарласны дараа 1990 оны 3 сарын 8-нд радио, телевизээр шууд цацсан яриа хэлэлцээнд нэг талаас МоАХ-ны Ерөнхий зохицуулагч Санжаасүрэнгийн Зориг, мөн идэвхтэй тэмцэгч Элбэгдорж, Дорлигжав, Ганболд, Баабар, Бат-Үүл, Гончигдорж, Баасан нар, өлсгөлөн зарлагчдын төлөөллийн хамт нөгөө талаас БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Думаагийн Содном, орлогч дарга Дашийн Бямбасүрэн нар оролцсон юм.

Ийнхүү 8-9-нд үргэлжилсэн яриа хэлэлцээний үр дүнд талууд зөвшилцөлд хүрч нам төрийн тэргүүн Жамбын Батмөнх МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцрох болсныг мэдэгдсэнээр улс төрийн өлсгөлөн зогссон юм.

3-р сарын 10-нд улс төрийн нам, холбоод хамтарсан мэдэгдэл гаргаж эх орон, улс үндэстнийхээ эв нэгдэл, эрх ашгийг эрхэмлэн дээдэлж тэгш эрхтэй байх, бие биенээ харилцан хүндэтгэх, дотоод хэрэгт үл оролцох, нэг нэгнийхээ эсрэг хүч үл хэрэглэх зарчим баримтлах бөгөөд улс төрийн тулгамдсан асуудлаар харилцан зөвлөлдөж тохиролцоонд хүрэхийг эрмэлзэхээ зарлан тунхаглав.

Үр дүн[засварлах | edit source]

1990 оны 7 сард Монголын анхны ардчилсан сонгууль болж, ардчилал тогтжээ. 1992 онд шинэ Үндсэн хуулийг баталжээ.

Лавлах бичиг[засварлах | edit source]

  1. Kaplonski, Christopher (2004). Truth, History, and Politics in Mongolia: The Memory of Heroes. Psychology Press, 51, 56, 60, 64–65, 67, 80–82. 
  2. Монголд ардчилал эхэлсэн түүх