Юмжаагийн Цэдэнбал

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Юмжаагийн Цэдэнбал


Монгол УлсМонгол Улс Монгол Улс Улсын Ерөнхий сайд
Албан тушаал хашсан
1952 оны 1 дүгээр сарын 26 – 1974 оны 6 дугаар сарын 11
Өмнөх Хорлоогийн Чойбалсан
Дараах Жамбын Батмөнх

Монгол УлсМонгол Улс Монгол Улс МАХН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
Албан тушаал хашсан
1940–1954
Өмнөх Дашийн Дамба
Дараах Жамбын Батмөнх

Монгол УлсМонгол Улс Монгол Улс МАХН-ын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
Албан тушаал хашсан
1958–1984

Монгол УлсМонгол Улс Монгол Улс Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга
Албан тушаал хашсан
1974 оны 6 дугаар сарын 11 – 1984 оны 8 дугаар сарын 23
Өмнөх Сономын Лувсан
Дараах Нямын Жагварал

Төрсөн 1916 оны 9 сарын 17
Олноо өргөгдсөн Монгол улс Үнэн Зоригт Хан аймаг Зоригт ханы хошуу
Нас барсан 1991 оны 4 сарын 21
Flag of the Soviet Union.svg ЗХУ Москва хот
Улс төрийн нам Монгол Ардын Нам
Гэр бүлийн хүн Анастасия Филатова Цеденбал
Хүүхэд том хүү Владислав, хүү Зориг
Төгссөн сургууль Сибирийн Санхүү, Эдийн засгийн дээд сургууль,
Улаан-Үд хотын Санхүү, эдийн засгийн сургууль
Мэргэжил Улс төрч,нам, төр, цэргийн зүтгэлтэн
Цэргийн алба
Шагнал БНМАУ-ын баатар БНМАУ-ын баатар
Order of Sukhbaatar Order of Sukhbaatar Order of Sukhbaatar Order of Sukhbaatar
Order of the Red Banner (Mongolia) Order of the Red Banner (Mongolia) Order of the Red Banner (Mongolia) Order of the Red Banner (Mongolia)
Order of the Red Banner (Mongolia) The Labour Red Banner Polar Star (Mongolia) 25th Anniversary of Mongolian People's Revolution (1946

Юмжаагийн Цэдэнбал (1916 оны 9 сарын 17 - 1991 оны 4 сарын 21) нь 1940 оноос 1984 он хүртэл БНМАУ-ын удирдаж байв. Тэрээр амьдралынхаа туршид БНМАУ-ын төрийн тэргүүн, ерөнхий сайд, МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Улс төрийн товчооны гишүүнээр ажиллаж байв. БНМАУ-ын баатар, хөдөлмөрийн баатар.

Намтар[засварлах | edit source]

Юмжаагийн Цэдэнбал нь Үнэн Зоригт Хан аймгийн Зоригт Хан хошуунд (өнөөгийн Увс аймгийн Давст сум) Дөрвөд гэр бүлд төржээ. Цэдэнбал нь 11 хүүхэдтэй айлд тав дахь нь болж төрсөн байна. 1925 онд Ховд хотын бага сургуульд элсэж 1929 онд төгссөн. Мөн онд Цэдэнбал боловсролоо үргэлжлүүлэхээр Эрхүү рүү явжээ. 9 жилийн турш тэрээр Эрхүү, Улаан-Үдийн хооронд аялж Сибирийн Санхүү, Эдийн засгийн институтыг онц дүнтэй төгсөж санхүү эдийн засагчийн мэргэжил эзэмшжээ.

Улс төрийн амьдрал[засварлах | edit source]

1938 онд Улаанбаатар руу буцаж Санхүүгийн техникумд хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1939 оны 3-р сараас Сангийн яамны дэд сайд, 7-р сараас 1940 оны 4-р сар хүртэл Сангийн яамны сайдаар ажиллаж, энэ хугацаандаа Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн банкны ерөнхий хорооны даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэжээ. 1940 оны МАХН-ын Х Их Хурлаар МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга буюу намын даргаар сонгогдож 1984 оны 8-р сар хүртэл 44 жил тасралтгүй ажиллажээ. Мөн энэхүү 44 жилийн хугацаанд Улс төрийн товчооны гишүүн байв.

1945-1952 онд Ерөнхий сайд Х.Чойбалсангийн орлогч, улсын төлөвлөгөөний хорооны дарга, 1952 онд Маршал Хорлоогийн Чойбалсан нас барснаар ерөнхий сайд болж 1974 оны 6 сарын 11-нд төрийн тэргүүн болох хүртлээ энэ албыг хашсан байна. 1974-1984 онд АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга буюу төрийн тэргүүнээр ажилласан юм.

Шүүмжлэл[засварлах | edit source]

Ю.Цэдэнбалын гавьяа, алдааг бодитоор дүгнэхэд азийн хоцрогдсон Монгол орныг үйлдвэржүүлж, хөдөө аж ахуй, газар тариаланг хөгжүүлж, хүн амаа шинэ бичиг үсэгт хамруулж эрүүл мэнд, боловсролын салбарыг хөгжүүлсэн. 1961 онд БНМАУ НҮБ-ын гишүүн болсон. Улс орноо жар, далаад онуудад урагш нь хөгжүүлсэн гавьяатай. Гэвч социализмын үед ард түмний амин зуулга болсон мал сүргийг нь ард түмнээс булаан авч хүчээр нийгэмчилж, эх оронч сэхээтнүүдийг хавчин гадуурхах, үндэсний соёл шашныг хориглох, хэт зөвлөлтчлөх бодлого баримталж байснаас улс оронд ихээхэн хор уршиг болж байсан. Тавь, жараад онуудад монголын сэхээтэн эх орончид зөвлөлтөд жараад онд болсон улс төрийн дулааралын адил нэг хүнийг тахин шүтэх явдлыг шүүмжилж эхэлсэн боловч тэр үеийн Чойбалсанг залгамжлагч Ю.Цэдэнбал Монголд Чойбалсанг тахин шүтэх үзлийг шүүмжилсэн сэхээтнүүдэд таагүй хандаж, Чойбалсанг шүүмжлэхийг хориглож байв. Ю.Цэдэнбал улс орноо хөгжүүлэх санал шүүмжлэл гаргасан, үндэснийхээ язгуур соёлыг хамгаалсан монголын төрийн зүтгэлтнүүд сэхээтнүүдийг хавчин гадуурхаж алс нутагт цөлж байлаа. 1959 онд Д. Дамба,1962 онд Д.Төмөр-Очир, 1963 онд Л.Цэнд, 1964 онд МАХН-ын Төв Хорооны хурал дээр эх орноо хөгжүүлэх санал шүүмжлэл хэлснийхээ төлөө Ц.Лоохууз, Х.Нямбуу, Б.Сурмаажав нарыг" Намын эсрэг бүлэг" хэмээн гүтгэж, тэднийг нутаг заан цөлж гэр бүл, хүүхэд, найз нөхдийг нь ажил сургуулиас нь халж нутгаас нь хөөж, алс хол нутаг заан цөлж, энэ "хэргээр" далимдуулан эх оронч эрдэм мэдлэгтэй олон сэхээтэн , зохиолч, яруу найрагч, багш, эрдэмтдийг ажлаас нь халж, алс хол нутаг заан цөлж, шоронд олон жилээр хорьж шийтгэж байлаа. Энэ хэлмэгдүүлэлтийг Ю.Цэдэнбалын гарт байдаг МАХН, НАХЯ зохион байгуулж гардан гүйцэтгэж байлаа. 1957 онд Зөвлөлт улсаас БНМАУ-д сууж байсан Элчин сайд В.Молотов монголын талд хандаж "Тувагийн үлдсэн нутгийг өг, үлдсэн 2445 ам дөрвөлжин газар нутаг өг" хэмээн хууль бус тулгалт шахалт үзүүлж байсныг тухайн үеийн БНМАУ-ын Гадаад Явдлын сайд С.Аварзэд 1958 оны зөвлөлт монголын хил тогтоох хэлэлцээр дээр эсэргүүцэж үл зөвшөөрч байсныг Ю.Цэдэнбал зогсоож, эх оронч сайд С.Аварзэдийг албан тушаалаас нь буулгаж, түүнийг алс хол хөдөө нутаг заан цөлж, зөвлөлтийн талын хууль бус шаардлагыг зөвшөөрч, зөвлөлтийн талд монголын Увс, Хөвсгөл аймгийн хойд нутаг нийт 2445 ам дөрвөлжин км газар нутгийг өгсөн нь улс орныг ихэд хохироосон явдал болжээ.Улс орныхоо газар нутгийг харийн гүрэнд найр тавин өгөх явдал бол хамгийн том гэмт хэрэг юм. Түүний Зөвлөлтөд өгсөн монголын газар нутагт өөрийнх нь төрсөн нутаг Увс аймгийн Давст сумын Давст уул орсон байсан. Ю.Цэдэнбал монголын хүн амыг "зөвлөлтчилөх" бодлогыг баримталж хүн амыг орос хэлд албадан оруулахыг завдаж, улс орноо Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд орох саналыг ЗХУКН-ын Төв Хороонд гаргаж байсан. Мөн Ю.Цэдэнбал Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын гишүүн, КГБ буюу Зөвлөлтийн Аюулаас Хамгаалах Хорооны ажилтан байжээ.Энэ нь тэр монголын эрх ашгийг хамгаалах бус, зөвлөлтийн эрх ашгийг хамгаалагч байсныг нотолж байгаа юм.

Амьдралын сүүлийн жилүүд[засварлах | edit source]

1984 оны 8 сард хөгшрөлт, оюуны доройтол гэх зэрэг шалтагаар Цэдэнбалыг тэтгэвэрт нь гаргаж, МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Жамбын Батмөнх сонгогдсон. Ю.Цэдэнбалыг Зөвлөлтийн КГБ монголын удирдагчаар томилж байсан бол түүнийг албан тушаалаас нь зайлуулах ажиллагааг мөн л зөвлөлтийн КГБ зохион байгуулсан хэмээн зарим судлаачид үздэг. Ю.Цэдэнбал нас барах хүртлээ Москвад бараг гэрийн хорионд амьдарч байсан. Ю.Цэдэнбал Монголдоо очих талаар ЗХУКН-ын Төв Хороо, Монголын Элчин сайдын яаманд удаа дараа хүсэлт гаргаж байсан боловч хэн ч түүний хүсэлтийг хүлээж аваагүй юм. Ю.Цэдэнбал 1991 онд Москвад нас барахад шарилыг нь Улаанбаатарт авчирч, Алтан өлгийд оршуулжээ.Цэдэнбалын оршуулах ажиллагаанд түүний гэргий А.Филатова оролцохоор Москвагаас Улаанбаатарт ирээд байхад нь монголын прокурорын байгууллага түүнээс байцаалт авахыг оролдож байжээ.Энэ нь монголын хууль хяналтын байгууллага ёс зүй байхгүй, коммунист хандлагаасаа гарч чадаагүй байсан гэдгийг харуулж байгаа юм.


Ю.Цэдэнбалыг нас барсных нь дараа Улаанбаатар хотод Улсын Драмын Эрдмийн Театрын өмнөх талбайг Ю.Цэдэнбалын нэрэмжит болгож, хөшөөг нь босгожээ. Мөн Улаанбаатар хотын Эрэл дунд сургуулийн өмнөх талбай, Увс аймгийн Улаангом хотын төв талбай, төрсөн сум болох Давст суманд тус тус хөшөөг нь босгожээ. 2016 оны 9 сарын 21-ний Засгийн Газрын хуралдааны шийдвэрээр Уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийг түүний нэрэмжит болгожээ. [1]

Шагнал[засварлах | edit source]

БНМАУ-ын шагналууд[засварлах | edit source]

Гадны улс орнуудаас авсан шагналууд[засварлах | edit source]

Мөн үзэх[засварлах | edit source]

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

 Commons: Юмжаагийн Цэдэнбал – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Эшлэл[засварлах | edit source]

Өмнөх
Хорлоогийн Чойбалсан
Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
1952-1974
Дараах
Жамбын Батмөнх
Өмнөх
Сономын Лувсан
Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга
1974-1984
Дараах
Нямын Жагварал