Сүмбэ улс

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Хүннү улс болон хүннүчүүдийн улс төрийн чадамжийг өвлөн тодорсон дараагийн нэгэн хаант улс нь Сүмбэ улс юм. Сүмбэ аймгийн нэгэн цэргийн зүтгэлтэн Тулухоугийн хүү Таншихуай Сүмбэ нарын аймгийн холбоодыг нэгтгэн 150 онд хаан ширээг цогцолсноос эхлэн энэ улс 100 орчим жил Төв Азийг эрхшээсэн байна.

Таншихуайн хаанчлалын үед Сүмбэ улс нэн хүчирхэгжиж, Модун хааны үеийн Хүннү гүрний эзэмшиж байсан нутаг дэвсгэрийг дахин оруулж авсан төдийгүй эдийн засаг,худалдаа арилжааны хувьд ч Хүннү гүрнийг нэр төртэй залгамжилжээ.

Сүмбэ нарын өвгө дээдэс нь Дунху буюу Дорнод Ху мөн гэх бөгөөд генийн хувьд хүннү нартай цусан төрлийн холбоотой өвгө нүүдэлчид байсан.

Сүмбэ улс төрт ёсны талаар Хүннү улсыг өв тэгш залгамжилж,бас нэгэн алхам урагшлан хөгжүүлжээ. Нэн ялангуяа цэргийн хүчин чадлаар илүү товойн гарсан гэж нангиад сурвалж бичигт тэмдэглэжээ.

Сүмбэ улсын хаадын үе залгамж төдий л тодорхой бус байдаг. Сүмбэ улсын сүүлчийн эзэн Кэбижан 210-235 онд төр барьж байгаад хорлогдсон. Сүмбэ нарын залганцар нь Хятан мөн гэж үздэг.

Сүмбэ улс задрах үед Муюн улс (318-360 он), Тоба Вэй (Их Юан)улс (307-581 он) тэдний төрт ёсыг залгамжлан гарч, нүүдэлчдийн улс төрийн халааг авсан билээ.

Муюны нэг салбар Тогон нар Хөх нуур,Цайдамд нүүн очиж IV зууны дундуур Тогон улсыг байгуулсан, тэдний хойч үе нь X-XI зууны үеийн Шарай голынхон мөн бөгөөд XIII зууны үеэс Монгол нүүдэлчдээр цус сэлбэгдэн, Зүүн гар хаант улсын үед найдвартай түшиг газар болж байсан ажгуу.

Мєнх тэнгэрээс заяат Монгол нутагт эртний Хvннv гvрэн мөхөн Өвөг Монгол аймгууд бутран сарниж байх vед тал нутгийн омголон салхи Сvмбэ аймгийн зvгээс салхилан тvvхийн нэгэн хуудсыг эргvvлсэн юм.

Эртний Хятад тvvхч эрдэмтэн Сvмбэ нарыг "Хvннv нар зугтан зайлснаас хойш Сvмбэ нар хvчирхэгжин мандаж, тэдний хуучин нутгийг эзэлж, буман цэрэгтэй хэмээн бардамнаж байна. Тэд чийрэг хvчтэй, авхаалж самбаа сайтай... Хvннvг бодвол зэвсэг нь хурц, морь нь хурдан" хэмээн болгоомжлон бичиж vлдээсэн байна. Эртний нvvдэлчин аймгууд Хvннv гvрэн vvсэхээс ємнє Линь ху болон Дун ху гэсэн хоёр том аймгийн холбоонд нэгдсэн гэж vзэж болох vндэслэлтэй. Учир нь Хятад тvvхчид Ордос нутгаар нутаглаж байсан Хvннv нарыг Хvннv тэхээсээ гадна Линь ху буюу ойн бvдvvлгvvд хэмээн нэрлэж байсан гэх баримт байдаг.

Нvvдэлчин аймгуудыг нэгэн тугын дор нэгтгэн захирахын тулд Хvннv нь Модунь шаньюйн vед Дун хуг нэгтгэн дагуулсан тvvх бий. Харин Дун ху аймгийн холбоо задран хоёр томоохон бvлэг аймаг Хvннv нараас буруулан нvvж Ухань, Сvмбэ ууланд нутаглан тэдгээр уулын нэрээр өөрийн аймгуудыг нэрлэх болов гэж тvvхэнд тэмдэглэгдэн vлджээ.

Сүмбэ нар нь Хятадын байлдаанд улсуудын (МЭӨ 480-222) vед тvvхийн хуудаснаа анх тэмдэглэгсэн байна. Сүмбэ хэмээх нэрний талаар олон судлаачид ухаанаа уралдуулсаны дотор Монголын тvvхч Гvнжийн Сvхбаатар өөрийн зохиол бvтээлдээ Сvмбэ хэмээн Монголчлон дуудаж, энэ vг нь Суварнаготара буюу алтан ураг хэмээх санскрит хэлнээс сунжран гарсан оноосон нэр болжээ гэж баталсан. Энэ талаар Ф.В.Томас, О.Менчен-Хелфен, Ма Чаншоу, Ван Говэй, К.Сиратори зэрэг эрдэмтэн Сяньби гэдэг нэр нь Сяньби, Сиби, Сюйпи, Сипи, Сюйби, Шиби зэргээр тэмлэгдсэн байдгийг онцлон тэмдэглэж, харин Шивэй гэдэг нэр нь Сяньбигаас сунжарсан vг болохыг П.Пеллио, Фан Жуанью, Сvрбадрах зэрэг эрдэмтэд баталсан байна. Хvннv гvрэн доройтон єєр хоорондоо дайтах болсон vед Хvннvгийн цэргийн даргач Сvмбэ аймгийн Толулухоугийн гэрт нэгэн хvv мэндэлсэн нь Сvмбэ улсыг vндэслэгч Таньшихуай байсан юм.

Хvннv нар бутран салж нэг хэсэг нь Гот, Вандал аймгуудыг шахан нvvж Аттилагийн Хүн улсыг vндэслэн, харин нөгөө хэсэг нь Энэтхэгийн зvг нүүн Эфталит буюу Цагаан Хүннү улсыг байгуулж, зарим аймгууд нь Тангад, Төвдийн өвөг аймгуудтай тэмцэлдэн, Хятадын Хан улсад дагаар орсон байсан ч уугуул нутагтаа vлдсэн 10 түм буюу 1 бум зарим сурвалж бичигт 50 түм орчим гэх мэтээр тэмдэглэгдсэн Хүннү аймгууд угсаа гарвал нэгт Сүмбэ улсад дагаар орон хүчирхэгжин мандсан юм.

Таньшихуай бол угаас сэргэлэн авхаалжтай, алсын хараатай хүчирхэг хүн байсныг түүх шаштирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг бөгөөд нэн даруй Хүннүгийн хуучин газар нутгийг эрхэндээ оруулж, Динлин болон Фуюй нарыг бут цохин Усунийг өөртөө нэгтгэсэн байна. Хөрш зэргэлдээ нь Сүмбэ улс гэнэт мандан бадарч хүчирхэгжин байсанд Нангиадын зүгээс гурван замаар цэрэг илгээснийг Таньшихуай бут ниргэсэнд Хан улсын зүгээс нэн болгоомжлон охиноо өгөх, ван цол олгох зэргээр найрамдахыг хичээх болсон. Таньшихуай нь ойролцоогоор МЭ181 онд 45 орчим насандаа насан эцэс болсон гэх бөгөөд энэ үеэс Сүмбэ улс хаан ширээний төлөөх тэмцэлд өртөн нэгэн хэсэг уналтын байдалд орсон юм.

Хаан ширээний удаан тэмцэлд Кэбинэн болон Бүдүгүнэ ялсан бөгөөд хэсэг хугацаанд сэргэсэн боловч Кэбинэн өөрийн дайснуудад хорлогдон нас нөгцсөнөөр хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжэхэлсэн юм. Сүмбэ аймгуудын хүн ам өсөн нэмэгдэх болсоноор дан ганц мал аж ахуй, ан агнуураар өөрийн хэрэгцээг хангаж чадахгүйд хүрэх болсон ба энэ нь Кэбинэн 3 мянган худалдаачинаар 7 түм гаруй үхэр, адуугаар Хятад лугаа худалдаа арилжаа хийж байсан, мөн газар тариалан эрхлэх болсон байдаг. Мөн Таньшихуай урд зүгт довтлон Во нар загас сайн барьдаг сургаар тэднийг эрхэндээ оруулж мянга гаруй өрхийг нутаг заан суулгаж загас бариулж байсан мэдээ байдаг.

МЭ III зуунд бутран сарнихад хvрсэн ч Сүмбэ угсааны Моюун, Тоба, Тогоны улсууд үүсэн мандан бадарсан байдаг. Эдгээр нь Сүмбэ нарын голлох аймгууд бөгөөд энэ үед Мон-голын тvvхч Г.Сүхбаатар гуай Сүмбэ нарын хаан ширээ залгамжлах овгийн тоонд Хуань овог байсан хэмээн баталдаг. Мужун буюу Моюун улс нь Сүмбэ нарын нэгэн аймгийн толгойлогч My хубу гэгч ойрын Сүмбийн зарим аймгийг өөртөө нэгтгэн одоогийн Өвөр Монголын зүүн хэсгээр нутаглах болсоноор үндэслэгдсэн. Моюун Хой Моюун аймгийг зонхилогч болсоноор зарим түүхэнд тэмдэглэснээр Сүмбийн Тоба нараас бусад овог аймгийг нэгтгэн захирч Хятад улсад довтлон өөрийн биеийг шаньюй хэмээн өргөмжилсөн. Түүний хүү Моюун Хуан өөрийн улсын Янь хэмээн нэрлэх болсон. Цаашид өөрийн угсаа гарвал нэгт Тоба нарын байгуулсан Вэй улсад эзлэгдэн мөхсөн юм.

Харин Тоба буюу Табгачи нар нь Сүтао(Сутай) хэмээх Сүмбийн нэгэн аймаг байсан бөгөөд хүчирхэгжин мандаж зарим нэг аймгийг өөртөө нэгтгэн улмаар Хятадад довтлон өөрийн эзэнт улсыг байгуулсан нь Хятадын түүхэнд Тоба Вэй хэмээн алдаршжээ. Тоба нар яваандаа улам хүчирхэгжин өөрийн угсаа гарвал нэгт нүүдэлчин аймгуудыг дараалан эзлэх болсон. Моюуны Янь улсыг өөртөө нэгтгэн Тогоны хаант улсыг алба өргөх улс болгосон Их эзэнт гүрэн байгуулсан Тоба нар яваандаа бүрэн Хятадчилаг-дан уусан алга болсон юм. Тогоны улс бол Моюун нарын нэг хэсэг бөгөөд Моюун Хойн татвар эмээс төрсөн тул хаан ширээнд суух эрхгүй өөрийн удмыхантайгаа эвдрэлцэн нүүсэн толгойлогч болох Тугухуний нэрээр нэрлэгдсэн Сvмбэ гаралтай аймгууд болно.

Тогоны улс нь Хөх нуурт очин тангад, тvвдийн угсааны Цян нарыг эрхшээлдээ оруулж байсан. Тогоны хаант улс Тоба Вэйн алба барих улс болон хэсэг хугацааны дараа Төвдийн Соронзонгомбо хааны vед дарагдан буурч, дахиж сэргэн НТ 5-р зуунд Тангудын Ся улсад бүр мөсөн дарагдан мөхсөн. Тогон нарыг Шарайголын Монголчуудын өвөг хэмээн баталдаг. Язгуур Монголын өвөг Нирун бол Сvмбийн нэгэн аймаг тодруулбал тэдний дотор Хуяань овог байсан гэдэг бөгөөд цаашид өргөжин хөгжиж Тоба нараас тусгаарлан салж Их Нируны хаант улсыг өнөөгийн Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр байгуулсан ба Хятадчилагдсан Угсаа нэгт Тоба Вэй улсын эсрэг тууштай тэмцэж байсан юм.

Сүмбийн гарал үүслийн тухай олон эрдэмтэд Монгол болон Манж Тунгусын өвөг эс бөгөөс хололдсон гэсэн гурван таамаглал дэвшvvлдэг. Миний бодлоор Сүмбэ бол өвөг Монгол улс болох нь гарцаагvй бөгөөд Хүннүгийн олон отог аймгийг нэгтгэн захирч өнөөгийн Монголчуудын генийн санг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Зарим түүхчид Өвөг монголчуудыг Хүннү эцэгт Сvмбэ эхт аймгууд гэж нэрэлсэн байдаг. Сүмбийн зарим аймгууд Хятадад уусан алга болсон нь нэн харамсалтай түүхийг өнөө үед үлдээсэн юм.

Сүмбэ нар нь Хятадыг эзлэн төрийн бичиг зохиож байсан ба олон шаштир түүхийг бичин үлдээсэн. Тоба нар нь Хятад улсын төрийг барьж байхдаа Кунзын суртлын Ариун ном буюу Сяоцзинийг орчуулан бичсэн байдаг. Мөн Сүмбэ хэлээр бичсэн үгийг галиглан уншихад өнөөгийн Монгол хэлээр тайлан уншиж болохуйц байдаг. Vvнд: түшмэл хүнийг чжичжэнь буюу цэцэн, зэвсэг хоромсог авч явах хvнийг хулочжэнь буюу хорчин, хоол хийгч хүнийг фучжэнь буюу буурч зэргээр нэрлэдэг байсан. Мөн Сүмбийн "Ахын дуу" хэмээх дууг Хятадын сурвалж бичигт бичсэнийг Ахан хэмээх Монгол vгийг Хятадаар галиглан бичсэн байна. Мөн Сүмбэ нар оршуулгын зан үйлийг Монголчуудын нэгэн адил нууцаар хөдөөлүүлдэг байсан гэдэг мэдээ бий. Нируны хаан Амгай нь Тобагийн Вэй улсын хаанд "Манай хоёр улсын өвөг дээдэс нэгэн гаралтай тул" хэмээн айлдсан байдаг нь Сүмбэ бол гарцаагvй Өвөг Монгол болох нь тодорхой байдаг.