Энх амгалан

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Энх Амгалан хаан» гээд холбогдов —
Харайх: Удирдах, Хайлт
Энх амгалан
Чин улсын хаан
The Kangxi Emperor.jpg
Хаанчлал 1661.02.05-1722.12.20
(61 жил, 4-р хаан)
Төрсөн огноо 1654 оны 5 сарын 4 (1654-05-04)
Төрсөн газар Бээжин, Бор хот
Өнгөрсөн огноо 1722 оны 12 сарын 20
(68 насалсан)
Өнгөрсөн газар Бээжин, Бор хот
Оршуулсан Чингийн зүүн бунхан
Өмнөх хаан Эеэр засагч
Удаах хаан Найралт төв
Их хатан 19 хатан, 35 татвар
Удам 24 хүү, 12 охин
Овог Айсингиоро
Эцэг Эеэр засагч
Эх Шяоканжан
Оны цол манж: Элхэ тайфин
           ᡝᠯᡥᡝ ᡨᠠᡳᡶᡳᠨ
монгол: Энх амгалан
           ᠡᠩᠬᠡ ᠠᠮᠣᠭᠣᠯᠠᠩ
хятад: Канши / 康熙

Энх амгалан (1654-1722; 68 насласан) — 1661-1722 онд төр барьсан Чин улсын дөрөвдүгээр хаан, манж хүн байв.

Бага нас[засварлах | edit source]

Залуу хаан

Айсингиоро Хюанье 1654 оны 5 сарын 4-нд Бээжингийн Бор хотод Эеэр засагч хааны (1638–1661 онд амьдарсан) гуравдугаар хүү болон төржээ. Шяоканжан хатан эх (1640–1663) нь зөрчин гарвалтай хятаджисан Тун овогтон байсан ба энэ овог сүүлд манжийн тунгия овог болсон.

Эцгээ өөд болсоноос 2 хоногийн дараа 1961 оны 2 сарын 7-нд 7 насандаа Энх амгалан хаан өргөмжлөгдөв. Түүний оны цолыг манжаар Элхэ тайфин, хятадаар Канши - Kangxi, хааны цолыг хятадаар Чин Шөнзү гэдэг. 1962 оноос Энх амгалангийн оныг тоолж эхэлсэн.

Хаан балчир тул Шяжуан хатан эмэг (хорчин монгол Бумбатай) нь Сонин, Суксаха, Обой гурван сайдаар төр бариулах болсон. Сонин охин нь их хатан (Шяочөнрэнь их хатан) болсны дараа нас барж, Обой Суксаха хоёр тэмцэлдэн Обой ноёлжээ. 1669 онд 15 настай Энх амгалан хаан Шяжуан хатан эмгийн тусламжтай Обойг баривчилж төрөө гартаа авав.

Эзэн хаан[засварлах | edit source]

Цэрэг дайн[засварлах | edit source]

Энх амгалан хааны үед манжийн найман тугийн цэргийн зохион байгуулалт онц биш байхаа болж улам бат, явган цэргийн өргөн армитай болсон. Тухай, Фэй Янгу, Жан Юн, Жоу Пэйгун, Ши Лан зэрэг олон жанжин төрсөн.

Морь унаж, шадар хамгаалагчдаар хамгаалуулан яваа

1662 оны хавар төр баригч гурван сайдын тушааснаар өмнөд нутагт хятадын Минг сэргээхийг оролдогсдыг мөшгиж эхэлснээр Кошинга нар Тайвань руу зугтан гарсан. 1673 онд өмнөд нутагт бий болсон Ү Сангуйн урвалгыг Жоу Пэйгун, Тухай хоёр жанжин очиж дарсан.

1683 онд Тайвань дахь Туннингийн вант улсыг Кошингагийн ач Жөн Көшуан удирдаж байхад Ши Лангаар удирдуулсан тэнгисийн цэрэг очин мөхөөж газар нутаг хүн ардыг Чин улсад дагуур оруулжээ. 1672 онд Вьетнамтай муудан 1727 оныг хүртэл 45 жил шийдвэргүй сөргөлдсөн.

1650-аад оноос Чин улс Оростой нутаг булаацалдах болж Хар мөрнийг гатлан Албазиныг бүсэлж байв. 1680-аад онд бас нэг байлдсаны эцэст 1689 онд Нэрчүүд уулзан гэрээлж хил тогтжээ.

1699 он. 45 настай

Монголчуудын нэгдсэн улс 1634 онд унаж, хожмын өвөр монгол бүрнээр Дээд эрдэмт хааны үед Чин улсад дагаар орсон юм. Хааны аймаг байсан цахар монгол 1675 онд бослого дэгдээж цөлөгдсөн. Тусгаар байсан халх монгол 1688 онд Зүүнгарын Галдангийн дайралтанд дийлдэн Өндөр гэгээн нар Говийг гатлан ухарч Чин улсад дагаар оров. 1690 онд Зүүнгарын ойрд монголчуудтай манж Чингийн цэрэг Улаан бутанд тулалдаад 1696 онд Энх амгалан хаан өөрийн биеэр 8 түмэн цэрэг авч мордон Зуун модноо Галданг дийлж дутаалгажээ.

1700 онд шибэ манжийг нүүлгэн шилжүүлэхэд тэд эсэргүүцэн бослого гаргаж байв. 1701 онд төвөдийн нутгийн зах одоогийн Сычуань дахь Дарцэдог эзлэж авсан. Зүүнгар-Төвөд холбоолж Чин улсыг сөрж байсан ба Төвөдийн Санжжамцыг 1705 онд хошуудын Лавзан хан хорооход Энх амгалан хаан хүндээр шагнасан байна. Харин Лавзан ханыг Лхаст байхад 1717 онд Зүүнгараас дайлан ирж дуусгажээ.

Эдийн засаг[засварлах | edit source]

1689 он. Бор хот

Энх амгалангийн үеийн Чин улсын орлого:[1]

1668 (Энх амгалангийн 7-р он): 14,930,000 лан
1692: 27,385,631 лан
1702–1709: 50,000,000 орчим лан
1710: 45,880,000 лан
1718: 44,319,033 лан
1721 (Энх амгалангийн 60-р он): 32,622,421 лан

Энх амгалангийн сүүлийн жилүүдэд цэргийн зардал өсч, авлига ихэсч улсын сан буурчээ.

Ваар

Урлаг соёл[засварлах | edit source]

Чин улсад зүтгэх хятад сайд түшмэдэд зориулж 1710 онд зарлиг болгон хятад толь бичиг хийлгүүлсэн нь 47,000 ханзийг багтаасан байв. 1705 онд Тан улсын шүлэг найргийг бүрэн багтаасан боть хэвлүүлжээ. Энх амгалан хаан христ номлогч Фердинанд Вербист нартай уулзан нөхөрлөж байв. Энх амгалан Хятад орны түүхэн дэх өрнөдийн хөгжмийн зэмсгийг тоглосон анхны хаан байв. Хятадын цэнхэр ваар энэ үед их алдаршсан.

Өрнөдөөс ирэгсэд христийг номлохын хажуугаар одон орон, цэрэг зэвсгийн шинэ технологи их бууг хаанд танилцуулж байв.

Гэр бүл[засварлах | edit source]

Шяочөнрэнь
Иньрөн
  • Эцэг — Эеэр засагч хаан — айсингиоро овогт
  • Эх — Шяоканжан хатан (1640–1663) — Тун овогт

Хатан[засварлах | edit source]

Нийт хатан, татварын тоо 64. Үүнд:

  • Шяочөнрэнь их хатан — хэсэри овогт
  • Шяожаорэнь их хатан — ниохуру овогт
  • Шяоирэнь их хатан — тунгия овогт
  • Шяогунрэнь их хатан — уя овогт
  • Чюй Хуй эрхэм хатан — тунгия овогт
  • Дун И эрхэм хатан — гувалгия овогт
  • Шун Ими хатан — Ван овогт
  • Рун хатан — магия овогт гэх мэт

Хүүхэд[засварлах | edit source]

Агь

Албан бичигт бичсэнээр 24 хүү байна. Үүнд:

  • 1-р агь Иньжи (1672-1735) — Хуй хатны хүү, 1698 онд Жи жүн ван, 1708 онд цолоо хураалгуулсан, оршуулахад бэйс гэж байсан.
  • 2-р агь Иньрөн (1674-1725) — Шяочөнрэнь их хатны хүү, 1675 онд ханхүү, 1708 онд цуцлагдсан, 1709 онд дахин ханхүү, 1712 онд дахин цуцлагдсан, хожим Ли чин ван гэсэн.
  • 3-р агь Иньжи (1677-1732) — Рун хатны хүү, 1698 онд Чөн жүн ван, 1699 онд бэйл, 1709 онд чин ван, 1730 онд жүн ван.
  • 4-р агь Иньжэнь (1678-1735) — Шяогунрэнь их хатны хүү, 1698 онд бэйл, 1709 онд Юн чин ван, 1722 онд Найралт төв хаан.
  • 5-р агь Иньчи (1678-1735) — И хатны хүү, 1698 онд Хөн чин ван.
  • 8-р агь Иньси (1681-1726) — Лян хатны хүү, 1698 онд бэйл, 1723 онд Лян чин ван, 1726 онд шоронд хоригдож нас барсан, 1778 онд нэрийг сэргээсэн.
  • 9-р агь Иньтан (1683-1726) — 1709 онд бэйс, 1725 онд шоронд, 1726 онд нас барсан, 1778 онд нэр сэргэсэн.
  • 14-р агь Иньти (1688-1756) — 1709 онд бэйс, 1723 онд Шюнь жүн ван, хэдэн удаа цолоо хураалгаж сэргээлгэж байсан.
Гүнж

20 охин. Үүнд:

  • Руншянь улсын гүнж — баарины боржигин овогт Өргөнтэй гэрлэсэн
  • Дуаньжинь дэд зэргийн гүнж — улаан Гарзантай гэрлэсэн
  • Көжин улсын гүнж (Хичээнгүй амарлингуй гүнж) — халхын боржигин овогт Дондовдоржтой гэрлэсэн.

Урлагт дүрслэгдсэн нь[засварлах | edit source]

Лавлах холбоос[засварлах | edit source]

  1. Kangxi Emperor. 21 March 2013-д хандсан.
Өмнөх
Эеэр засагч
Чин улсын хаан
1661—1722 он
Дараах
Найралт төв