Jump to content

Галдан бошигт хаан

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
(Галдан-с чиглүүлэгдэв)


Галдан Бошигт Хаан
Хунтайж
Бошигт Хаан
Энэ бол Архангай аймгийн Өлзийт суманд байрлах Галдан бошигт хааны хөшөө юм. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан, Эрдэнэбаатарын хүү, Сэнгийн дүү байв.
Зүүнгарын хаант улсын хаан
Хаанчлал1671[1]/1676[2]–1678 (Хунтайж)
1678–1697 (Бошигт Хаан)[2]
ӨмнөхСэнгэ хунтайж
ЗалгамжлагчЦэвээнравдан хаан
Төрсөн1644
Өнгөрсөн1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан)
Ховд аймаг
ХатанАну хатан
Бүтэн нэр
Хааны цол
Бошигт Хаан (ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ)
Гэр бүлЦорос
Династи Зүүнгарын Хаант Улс
ЭцэгЭрдэнэбаатар хунтайж
ЭхАмин Дара[3]
ШашинТөвөдийн Буддын шашин
ТамгаТамга

Эрдэнийн Галдан, (1644–1697) эсвэл Галдан бошигт хаан (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан байв. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.[4] Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв Евразийн хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.[5] Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, Чин гүрний эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.[6]

Тэрээр Зүүнгар хунтайжийн, Эрдэнэбаатар, түүний эхнэр Амин-Дара нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн Умард Юань гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан Эсэн Тайшийн удам байв. Галданы ээж нь Төвөдийн анхны Хошууд–Ойрадын хаан Гүш хааны охин байв.[3]

Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе

[засварлах | кодоор засварлах]

Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1656 онд Галдан Төвөд рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд анхны Банчин лам болон 5-р Далай ламын удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.[7] Тэрээр Эсэн тайшийн удам болох Цорос овгийн Эрдэнэбаатар хунтайжийн хүү, харин эх нь Хошууд хан, Гүшийн охин Амин Дара байв.[3] Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй Төвөд хэл сурч, сайн боловсролтой болжээ.[8]

Үүний зэрэгцээ түүний ах Сэнгэ хунтайж нь тэдний аав Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.[7] Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.[7][9] Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.[3]

Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.[10] Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.[10]

Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд хунтайж болжээ.[7] Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.[2] Галдан хожим нь Өөлдийг ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.[11] Хожим нь тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.[7] Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.[7] Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, Ордос дахь монголчууд руу довтлов.[11] Энэ нь Чин улсын эзэн хаан Энх Амгаланыг Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.[12]

Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, Анутай гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам "Бошигт хаан" хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.[7] Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.[13] Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.[14]

Хаанчлал ба байлдан дагуулал

[засварлах | кодоор засварлах]

Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь

[засварлах | кодоор засварлах]

1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, 5-р Далай Ламаас тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд Зүүнгарын хаант улсын хаан, Галдан бошигтод захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.[15] Галдан захидлаа авсны дараа,[16] 1679 оны намар гэхэд тэрээр Турфаныг эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, Хамилаас цааш тагнуул илгээжээ.[17] Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.[17][16] Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, Аксу, Уктурпан, Кашгар, Ярканд, Хотанаар дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.[18][19] 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан Или рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.[20] Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, Зүүнгарын Хаант Улсад илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.[14]

Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)

Эрдэнэбаатар хунтайж нас барсны дараа Зүүнгарын ханлигт залгамжлалын дайн эхэлж, Сэнгэ ялалт байгуулжээ. Сэнгэ казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.[21] Гэсэн хэдий ч Сэнгийг Зодов баатар, Цэцэн тайж нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Тавак хаан Зүүнгарын ханлигийн эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа "баатар" гэсэн хүндэт цол хүртжээ.[22] Тэрээр залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан Долоон усыг эзэлжээ.[23]

Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлов. Тэрээр 1681, 1683 онд Сайрамыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.[24] 1684 онд Сайрамыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь Сайрам хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.[25] Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, Ташкент болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн Туркестан байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.[26] Зүүнгарууд мөн Тавакийн хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад Лхас руу аваачсан нь Галданы казахуудад ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.[27] 1682–1685 онуудад тэрээр Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.[28] Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.[29]

Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд Бухарын хант улс руу довтолж, Андижан,[16] Бухар болон Самаркандыг эзлэн авчээ.[30] Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.[31]

Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.[32] Галдан 1687 онд Ар Монгол руу довтлов.[33]

Зүүнгар–Халхын дайн

[засварлах | кодоор засварлах]

1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт Түшээт хан Засагт ханы эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.[34] Занабазарын элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.[35] Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, Чахундоржийн хүүг Тамирт ялжээ.[36][37] Удалгүй Галдан Данзан омбо, Данжил, Дугар арайтан нарыг Эрдэнэ Зуу хийдэд илгээв.[38] Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.[34]

Үүний зэрэгцээ түүний ах Сэнгийн хүү Цэвээнравдан Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр Ховдод үлджээ.[39] 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд Энх Амгалан ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.[40]

Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Зүүнгар–Чин улсын дайн

Галдан Чин улстай энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. Энх Амгалан 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд Бээжингээс Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.[41] Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох Олгой нуурын тулалдаан эхлүүлсэн юм.[42] Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж[43] Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.[44] Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.[45] Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү дайрч, ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,[46] харин Галдан зугтав.[47] 1696 онд Галдан Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.[48]

Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.[48] Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.[49] Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.[50]

Төр байгуулалт ба засаг захиргаа

[засварлах | кодоор засварлах]

Шашны ач холбогдол

[засварлах | кодоор засварлах]

Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.[10]

Дипломат ажиллагаа

[засварлах | кодоор засварлах]

Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь Оросын царьт улстай тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд Эрдэнэбаатар хунтайжийн баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.[14] Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.[51]

Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд

[засварлах | кодоор засварлах]

Захиргаа

[засварлах | кодоор засварлах]

Нөлөө

[засварлах | кодоор засварлах]

Эх сурвалж

[засварлах | кодоор засварлах]

Эшлэл

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. ↑ Adle 2003, х. 158.
  2. 1 2 3 Atwood 2004, х. 628.
  3. 1 2 3 4 Atwood 2004, х. 193.
  4. ↑ Perdue 2005, х. 104.
  5. ↑ Perdue 2005, х. 109.
  6. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 37.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Adle 2003, х. 148.
  8. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 35.
  9. ↑ Adle 2003, х. 157.
  10. 1 2 3 Chimitdorzhiev 2002, х. 36.
  11. 1 2 Perdue 2005, х. 139.
  12. ↑ Perdue 2005, х. 139–140.
  13. ↑ Perdue 2005, х. 140–141.
  14. 1 2 3 Chimitdorzhiev 2002, х. 38.
  15. ↑ Rene 1970, х. 501.
  16. 1 2 3 Adle 2003, х. 149.
  17. 1 2 Perdue 2005, х. 140.
  18. ↑ Adle 2003, х. 185.
  19. ↑ Adle 2003, х. 193.
  20. ↑ Adle 2003, х. 194.
  21. ↑ Atygaev 2023, х. 138–139.
  22. ↑ Kadyrbaev 2023, х. 9.
  23. ↑ Atygaev 2023, х. 139–140.
  24. ↑ Burton 1997, х. 337.
  25. ↑ Moiseev 1991, х. 51.
  26. ↑ Adle 2003, х. 147.
  27. ↑ Moiseev 1991, х. 51–52.
  28. ↑ Barthold 1956, х. 161.
  29. ↑ Frank 2000, х. 252–254.
  30. ↑ Baabar 1999, х. 80.
  31. ↑ Atygaev 2023, х. 142.
  32. ↑ Moiseev 1991, х. 24.
  33. ↑ Moiseev 1991, х. 53.
  34. 1 2 Perdue 2005, х. 148.
  35. ↑ Zlatkin 1983, х. 178.
  36. ↑ Altangerel 2017, х. 196–197.
  37. ↑ Kyachinov 1999, х. 208.
  38. ↑ Zlatkin 1983, х. 179.
  39. ↑ Perdue 2005, х. 149.
  40. ↑ Perdue 2005, х. 152.
  41. ↑ Perdue 2005, х. 153.
  42. ↑ Zlatkin 1983, х. 187.
  43. ↑ Zlatkin 1983, х. 190.
  44. ↑ Zlatkin 1983, х. 191.
  45. ↑ Zlatkin 1983, х. 191–192.
  46. ↑ Perdue 2005, х. 155.
  47. ↑ Zlatkin 1983, х. 195.
  48. 1 2 Chimitdorzhiev 2002, х. 52.
  49. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 53.
  50. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 59.
  51. ↑ Chimitdorzhiev 2002, х. 38-39.

Ном зүй

[засварлах | кодоор засварлах]
  • Adle, Chahrayar (2003). History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century. Vol. 5. UNESCO. х. 934. ISBN 92-3-103876-1.
  • Altangerel, Chulunbatyn (2017). Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь [A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world]. Chulunbatyn Altangerel.
  • Atwood, Christopher, Pratt (2004). Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire (Англи хэлээр). Indiana University: Bloomington. х. 678. ISBN 0-81604671-9.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  • Atygaev, Nurlan (2023). КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ [Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries] (Орос хэлээр). Almaty: Eurasian Research Institute. ISBN 978-601-7805-24-1.
  • Baabar (1999). History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. White Horse Press, University of Cambridge, Baabar. х. 456.
  • Burton, Audrey (1997). The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702. London: Curzon Press. ISBN 978-0-7007-0417-0.
  • Moiseev, Vladimir (1991). The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) (Орос хэлээр). Alma-Ata: Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR.
  • Perdue, Peter. C. (2005). China marches West: Qing conquest of central Eurasia (Англи хэлээр). Cambridge, Massachusetts: Belknap Press. х. 725. ISBN 0-674-01684-X.
  • Rene, Grousset (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press. ISBN 978-0813513041.
  • Zlatkin, I.Y (1983). История Джунгарского ханства (1635–1758) [History of Dzungar Khanate (1635–1758)] (Орос хэлээр). Moscow: Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ.
"https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Галдан_бошигт_хаан&oldid=857646"-с авсан