Сүбэдэй баатар

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Сүбэдэй баатар
Төрсөн 1176 он
Хамаг Монголын ханлиг, Бурхан халдун уул
Нас барсан 1248 он
Их Монгол улс, Туул голын сав газар дахь өргөөндөө
Үндэстэн Монгол, Урианхай аймгийн Жарчиуд овгийн хүн
Ажил цэргийн ноён

Сүбээдэй (Уйгуржин Монголоор: Sübügätäi, Sübü'ätäi;Латин бичиглэл: Subetei, Subetai, Subotai, Tsubotai, Tsubodai, Tsubetei, Tsubatai Уйгуржин Монгол бичгээр: Sübügätäi, Sübü'ätäi Орчин цагийн Монгол хэлэнд: Сүбээдэй, Дундад үеийн Монгол хэлэнд: "Sube'edei"; Орчин цагийн Монгол хэлэнд: Сүбээдэй; хят. 速不台 1176–1248) бол Монгол цэргийн их жанжин, Чингис хаан болон Өгөөдэй хааны цэргийн гол стратегич байсан. Тэрээр гучин хоёр үндэстнийг байлдан дагуулсан хорь гаруй дайныг шууд удирдаж, жаран таван тулалдаанд ялсан юм. Ингэхдээ тэрээр дэлхийн түүхэн дэх ямарч командлагчийн эзэлж байгаагүй газар нутгийг байлдан дагуулснаараа дээд хэмжээг тогтоосон юм. Тэр армиа хоорондоо хэдэн зуун км хол зайтай байнгын хөдөлгөөнт зохион байгуулалттайгаар байрлуулж, уран сэтгэмжтэй, хашир стратеги хэрэглэн ялалтанд хүрч байлаа. Сүбээдэй баатар Унгар, Польшийн хоорондоо 500 гаруй км зайтай цэргийн хүчийг 2 хоногийн дотор устгах төлөвлөгөөг боловсруулсан.

Түүхчид Сүбээдэй баатарыг одоогийн Монгол нутаг дахь Онон голын эх хэсгийн баруун талд нь 1176 онд төрсөн гэж тооцоолдог. Тэр бол Монголын Урианхай аймгийн хүн юм. Сүбээдэйн гэр бүл, Тэмүүжиний гэр бүлийнхэнтэй олон үеэрээ хамтрагч, холбоотон байжээ. Сүбээдэйн элэнц өвөө Нэрби нь Монголын Тумбина Сэцэн хааны холбоотон байжээ. Сүбээдэйн эцэг Жарчиудай, Тэмүүжинийг Балжун нуурын эрэгт хүнд хэцүү байх үед нь хоол хүнсээр хангаж, түүний хамтрагч болж байсан бөгөөд Сүбээдэйн ах Зэлмэ мөн Монгол цэргийн жанжин болж, Тэмүүжиний дотны анд нөхөр, есөн өрлөгийн нэг нь явжээ. Зэлмэ жанжин мөн дайны талбарт хүзүүндээ үхлийн шарх аваад байсан Тэмүүжиний амийг аварч байсан түүхтэй. Мөн Сүбээдэйн өөр нэг ах Чаурхан (Чахурхан ч гэдэг) Монголын нууц товчоонд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг.

Сүбээдэй баатар Чингис хааны хийсэн бүхий л аян дайнд оролцсон бөгөөд Зэв ноёнтой хамтран хойд Иран, Кавказ, Кипчак, Крым, Булгар зэрэг улсуудаар хийсэн цэргийн аян дайн нь дэлхийн түүхэнд ихэд алдаршсан бөгөөд дэлхийн улс орнуудын Батлан хамгаалах-Цэргийн Академиуд, түүний дотор АНУ, НАТО-гийн цэргийн эрдэмтэдийн шимтэн судалдаг гол судлагдахуун болсон нь хамгийн бахархалтай юм. Өгэдэй хааны үед Алтан улсыг дайлах дайнд Сүбээдэй оролцож, Алтан улсын нийслэл Нанжин хотыг дайран эзэлж байв. 1236-1242 оны Бат ханы аян дайнд Сүбээдэй бүх цэргийн зөвлөх, туслах жанжнаар томилогдон оролцжээ. Сүбээдэй амьдралынхаа сүүлчийн жилүүдэд өөрийн төрсөн нутаг Туул голын сав нутагт амьдарч байгаад 1248 онд нас баржээ.