Сүбэдэй баатар

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
— «Сүбээдэй баатар» гээд холбогдов —
Jump to navigation Jump to search
Сүбэдэй баатар
Төрсөн 1175 он
Хамаг Монголын ханлиг, Бурхан халдун уул
Нас барсан 1248 он
Их Монгол улс, Туул голын сав газар дахь өргөөндөө
Үндэстэн Монгол, Урианхай аймгийн Жарчиуд овгийн хүн
Ажил Цэргийн их жанжин, Гэзэг цэргийн захирагч

Сүбээдэй (Уйгуржин Монголоор: Sübügätäi, Sübü'ätäi;Латин бичиглэл: Subutai Subetei, Subetai, Subotai, Tsubotai, Tsubodai, Tsubetei, Tsubatai Уйгуржин Монгол бичгээр: Sübügätäi, Sübü'ätäi Орчин цагийн Монгол хэлэнд: Сүбээдэй, Дундад үеийн Монгол хэлэнд: "Sube'edei"; Орчин цагийн Монгол хэлэнд: Сүбээдэй; хят. 速不台 1175–1248) 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад Сүбээдэй баатар нь төрийн 88 мянгатын ноёдын 52 дах 1000-тын ноён, 4 үнэнч нохойны нэг, Гэзэг цэргийн ангийн захирагчаар томилогджээ. Хожим Өгөдэй хаанд өргөмжлөгдсний дараагаар Их жанжин болсон. Чингис хаан болон Өгөөдэй хааны цэргийн гол стратегич байсан. Сүбээдэй баатар Чингис хааны хийсэн бүх аян дайнд Зэв жанжны удирдлага дор Гэзэг цэргийн захирагчаар оролцсон. Тэрээр гучин хоёр үндэстнийг байлдан дагуулсан хорь гаруй дайныг шууд удирдаж, жаран таван тулалдаанд ялсан юм. Ингэхдээ тэрээр дэлхийн түүхэн дэх ямарч командлагчийн эзэлж байгаагүй газар нутгийг байлдан дагуулснаараа дээд амжилт тогтоосон юм. Тэр армиа хоорондоо хэдэн зуун км хол зайтай байнгын хөдөлгөөнт зохион байгуулалттайгаар байрлуулж, уран сэтгэмжтэй, хашир стратеги хэрэглэн ялалтанд хүрч байлаа. Сүбээдэй баатар Унгар, Польшийн хоорондоо 500 гаруй км зайтай цэргийн хүчийг 2 хоногийн дотор устгах төлөвлөгөөг боловсруулсан.

Сүбээдэй баатарыг агуу жанжин болоход хамгийн их нөлөөлсөн хүн бол Зэв жанжин бөгөөд Иран, Кавказ, Кипчак, Крым, Булгар зэрэг улсуудаар хийсэн цэргийн аян дайны үед түүний удирдлага дор байлдаж байхдаа түүний цэрэг дайны ухааныг их суралцжээ.

Түүхчид Сүбээдэй баатарыг одоогийн Монгол нутаг дахь Онон голын эх хэсгийн баруун талд нь 1175 онд төрсөн. Тэр бол Монголын Урианхай аймгийн хүн юм. Сүбээдэйн гэр бүл, Тэмүүжиний гэр бүлийнхэнтэй олон үеэрээ хамтрагч, холбоотон байжээ. Сүбээдэйн элэнц өвөө Нэрби нь Монголын Тумбина Сэцэн хааны холбоотон байжээ. Сүбээдэйн аав Жарчиудай төмрийн дархан зэвсгийн мэргэжилтэн, Тэмүүжинийг Балжун нуурын эрэгт хүнд хэцүү байх үед нь хоол хүнсээр хангаж, түүний хамтрагч болж байсан бөгөөд Сүбээдэйн ах Зэлмэ мөн Монгол цэргийн жанжин болж, Тэмүүжиний дотны анд нөхөр, есөн өрлөгийн нэг нь явжээ. Зэлмэ жанжин мөн дайны талбарт хүзүүндээ үхлийн шарх аваад байсан Тэмүүжиний амийг аварч байсан түүхтэй. Мөн Сүбээдэйн өөр нэг ах Чаурхан (Чахурхан ч гэдэг) Монголын нууц товчоонд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Тэрээр багаасаа аавынхаа төмрийн дарханы мэдлэг боловсрол зэвсэг хийх мэдлэг ухааныг суралцан Чингис хааны бүхий л зэр зэвсэг хуяг дуулгыг хийдэг байсан бөгөөд анхны галт зэвсгүүдийг зохион бүтээсэн.

Тэрээр өөрөө агуу жанжин байснаар тогтохгүй үр хүүхдүүддээ өөрийн цэргийн эрдэм ухааныг зааж сурган Үр ач нар нь өөрөөс нь дутхааргүй агуу жанжид болжээ. Түүний хүү Урианхадай Мөнх хааны үед их жанжнаар томилогдон Тангуд Европ руу хийсэн дайнуудад эцэг Сүбээдэйгийн удирдлага дор оролцож Дали Камбож Бирм Вьетнам зэрэг улсуудыг эзлэн авсан бол Сүбээдэйн ач хүү Ачу мөн адил Хубилай хааны үед Юань гүрний их жанжнаар томилогдсон бөгөөд Өмнөд Сүн улсыг бүхэлд нь эзлэн авч өвөөгийнхөө зохион бүтээсэн галт зэвсгүүдийг улам боловсронгуй болгож Дэлхийн түүхэнд дэх хамгийн шилдэгт тооцогддог тэнгисийн цэргийн ангийг зохион байгуулж Япон руу дайрах төлөвлөгөөг боловсруулж Зүүн өмнөд азийн далайн орнуудыг хараат болгосон.

Цэргийн түүхчид Сүбээдэй Урианхадай Ачу гэдэг аав хүү ач гурвын нийт эзлэн авсан газар нутгийг судлан үзээд дэлхийн экваторыг хоёр тойрсонтой тэнцэх хэмжээний газар нутгаар явж байлдан дагуулалт хийсэн хэмээн тооцоо гаргажээ. Ийм явдал дэлхийн бүх цаг үеийн ямар түүхэнд байдаггүй ажээ.

Чингис хаанд зүтгэх болсон нь[засварлах | edit source]

1189 онд Тэмүүжин Жамухын нэгдсэн цэрэг Бөртэ хатанг Мэргидүүдээс авран Хорхунаг Жибур хэмээх газар буухад Сүбээдэй ах Чаурханы хамт Жамухын дор байж байгаад Тэмүүжинд дагаар оржээ. Ингээд тэрээр ах Зэлмэ Боорчи Тэмүүжин-Чингис хаанаас цэргийн эрдэм суралцах болжээ.

Мэргид аймгийн үлдэгдлийг даран сөнөөсөн нь[засварлах | edit source]

1205 оны үхэр жил Чингис хаан Сүбээдэй баатарт Тогтоагийн хөвүүн Худу, Гал, Чулууныг тэргүүтнийг нэхүүлэхээр илгээхдээ Сүбээдэйд зарлиг болгосон нь:

Уршигт Тогтоагийн Урвасан хөвүүд  Уургат хулан шиг Ухаан алдаж Шархт буга шиг Шантран мохож Буцаж харвалдсаар Буруулан дутаав. Хөөгдсөн Худу, Чулуун нар Хөөрөх жигүүртэй болж Хөх тэнгэрт нисвэл Хүлэг баатар чи Хөнөөх шонхор болж Хөөж тэднийг бариарай! Муу Тогтоагийн хөвүүд Мунхаг тарвага болж Мухар нүхэнд шургавал Төгс баатар Сүбээдэй Төмөр царил болж Төнхөж малтаж гvйцээрэй! Өшөөт мэргидийн vрс Өргөст загас болж Өргөн далайд орвол Өрлөг Сүбээдэй чи Өөш гувчуур болж Өлгөж гохдож бариарай! Өрлөг баатар чамайг Өндөр давааг давуулж Өргөн мөрнийг гэтлүүлж

Өшөөт мэргидийг даруулахаар Өдөр болзож илгээв. Усны уртыг туулж Газрын холд хүрэхдээ Унах морьдоо гамнаж Уулга хүнсээ хэмнэж Урьдаас болгоомжтой яв! Агт морьдоо муудуулбал Амаа баривч хожимдоно Аливаа хүнсээ барвал Арвилан хэмнэвч оройтоно. Алсын тэр замд Авлах гөрөөс олон бий. Ан ав хийсээр Алсын замыг бүү март Хүнсний нэмэр болгож Хүрэлцэх хэмжээгээр авла. Эрхэлсэн аваас ангид Энгийн явах замд Эр цэргийн морьдын Эмээлийн хударгыг мулталж Агтны хазаарыг амгайчилж Аяар зөөлөн яв Чанд эн журмыг Чармайн сахиж явбал Аяны хvн дураар Авлан давхихаа болино. Цээрлэх журмыг зөрчсөн Цэргийн хүмүүсийг жанч Таних хүн, миний Таалал зарлигийг зөрчвөл Та нар надад явуул Танихгүй хүн, миний Таалал зарлигийг зөрчвөл Та нар мэдэж шийтэг. Уул нурууг алславч Уг санаагаа нэгтгэж Мөрөн голыг гэтлэвч Мөн санаагаа нэгтгэж Мөнх тэнгэрийн хүчинд

Мөрийн хүч нэмэгдэж Гайт Тогтоагийн хөвүүдийг Гартаа оруулж баривал Тэднийг авчрах хэрэггүй Тэнд нь чигийг ологтун!" гэж зарлиг болов. Чин зоригт Сүбээдэйд Чингис бас хэлэв: "Чи одоо яваад  Чивэлт мэргидийг сөнөө. Балчир цагт минь тэд Байн байн довтолж Бурхан халдунд биднийг Бултуулан сандаргаж байсан. Өшөөт тэр мэргидүүд Өнөө бас тангараглаад Өөр зүг дутаав. Уртын үзүүрт хүрч Гүний ёроолд орж Төлөөс өшөөг ав!" "Далд оровч Ил мэт санаж Хол очивч Ойр мэт бодож Бидэнд итгэлтэй явбал Дээд тэнгэр ивээж Дэмжих болно" гэж Баатар Сүбээдэйг мордоход Бас зарлиг болов.

Сvбээдэй баатар төмөр тэрэгтэй цэргээ авч яваад мэргидийн Тогтоагийн Худу, Чулуун зэрэг хөвүүдийг нэхэн довтолж, Эрчис мөрний тэнд гүйцэж бут цохьсон.

Тангуд улстай хийсэн анхдугаар дайн[засварлах | edit source]

1209 онд Чингис хаан Тангуд улсыг дайлах дайныг эхлүүлэхэд Сүбээдэй Зүүн жигүүрийн цэргийг удирдан Шар мөрний эрэг дагуу хэд хэдэн хотыг эзлэн авч, Киемен цайзад хүрэв. Энэ цайзыг 70.000 орчим Тангуд цэргүүд хамгаалж байсан бөгөөд эзлэн авахад байгалийн тогтоц байрлалаас нь болоод эзлэн авахад хүндрэлтэй байсан бөгөөд усны урсгал өөрчилж усгүйтүүлэх төлөвлөгөө боловсруулж цайзыг бүслэн 2сар орчим дайралгүй хүлээж зогсов. Тангуд улсын Вэй Мин Мин Линг-Кун жанждаар удирдуулсан цэргүүд усгүй болсноор аргагүй эрхэнд цаазаас гарч ухрахад Сүбээдэйн цэргүүд Чингисийн цэрэгтэй нийлэн нийслэл Инчуан руу давшив. Нийслэл Инчуаныг 150.000 орчим цэргүүд хамгаалж байсан бөгөөд Монгол цэргээс 2 дахин их цэрэгтэй байв. Ингээд нийслэл Инчуан хот руу дайрхад цайз хэрэм рүү дайрах туршлага зэр зэвсэг муу байсантай холбоотойгоор бүтэн 5сарын турш довтолсон боловч эзлэн авч чадаагүй Гэхдээ Тангуд улсад цаг хугацаа өнгөрөх тусам улсын эдийн засаг муудаж ард иргэдийн бослого тэмцэлд автах нь ихсэх болсноор Монголчуудад бууж өгөхөөс өөр аргагүй байдалд хүрсэн бөгөөд 1210 оны 1 сард Тангуд улсын эзэн хаан Ли Ануан бууж өгч хараат улс болж охиноо Чингис хаанд өгч, тэмээ, шонхор шувуу, нэхмэл эдлэл зэргийг бэлэг болгон өгчээ. Гэвч Тангуд улс нь 10 жил жил бүр албан татвар төлж байгаад 1219 оны Хорезмын дайнд туслах цэрэг явуулах үүргээсээ татгалзаж Монголчуудад дайн зарлах болсон.