Фёдор Достоевский

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Фёдор Михайлович Достоевский
Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg

Василий Перов. Фёдор Михайлович Достоевскийн хөрөг. 1872 он. Москва. Третьяковын улсын галерей.

Төрсөн: 1821 оны 11 дүгээр сарын 11
Москва, Оросын эзэнт улс
Өнгөрсөн: 1881 оны 2 сарын 9
Санкт-Петербург, Оросын эзэнт улс
Гарал үүсэл орос
Улс орон Оросын эзэнт улс
Боловсрол инженерийн дээд
Төрөл роман, тууж, өгүүллэг, шүүмж, орчуулга
Урсгал реализм
Гарын үсэг Fyodor Dostoyevsky Signature.svg

Фёдор Михайлович Достоевский (1821 оны 11 сарын 11 [хуучнаар 10 сарын 30] Москва; † 1881 оны 2 сарын 9 [хуучнаар 1 сарын 28] Санкт-Петербург) нь Оросын зохиолч, сэтгэгч, философич, нийтлэлч, сэтгүүлч. 1887 оноос Петербургийн ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн.

Оросын реалист утга зохиолд томоохон шинэчлэл хийсэн нь амьд ахуйдаа тухайн цаг үеийнхнээсээ зохих үнэлгээг хүртээгүй. Харин таалал төгссөн хойноо Оросын утга зохиолын сонгодог хэмээн үнэлэгдсэн төдийгүй зохиол туурвил нь дэлхийн утга зохиолд, тэр дундаа Нобелийн шагналт олон зохиолчийн бүтээлд жинтэй нөлөөлсөн бөгөөд экзистенциализм, фрейдизмийг бүрэлдэн тогтоход ч зохих нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг[1]. Хамгийн гол бүтээлүүд болох “Гэм зэм” (1866), “Ах дүү Карамазовынхон” (1880), “Солиот” (1869), “Албингууд” (1872)-аас гадна долоон роман, гурван тууж, 17 өгүүллэг болон бусад олон бүтээл туурвижээ. Түүний бүтээлүүд дэлхийн 170 гаруй хэлнээ орчуулагдсан төдийгүй олон зохиолоор нь кино, жүжиг, балет, дуурь тавигджээ.

Монгол хэлнээ түүний гол таван роман, мөн "Газар доороос бичсэн тэмдэглэл" зэрэг хэд хэдэн бүтээл нь орчуулагдсан.

Удам угсаа. Бага нас (1821—1837)[засварлах | edit source]

Достоевскийнхон[засварлах | edit source]

Достоевскийнхны удмын сүлд

Достоевскийнхны дээд удам нь 1506 онд одоогийн Беларусийн Пинск хотын ойролцоо “Достоево” хэмээх эдлэнг шагналд авсан бояр Данила Иванович Иртищев (Ртищев, Ртищевич, Иртищевич, Артищевич) гэдэг [2]. Нутгийнхны ярьдгаар “Достоево” гэдэг нь хаан эзний шадар албат гэсэн утгатай польш хэлний «dostoinik» гэдэг үгнээс үүссэн гэнэ [3]. Беларусийн Брест мужид Достоево нэртэй тосгон одоо ч бий [4]. Данила Иванович Иртищевийн дээд удам нь 1389 онд Алтан ордоос салаад, Москвагийн ван Дмитрий Донскойн захиргаанд очиж Үнэн алдартны шашинд орсон Аслан Челеби мурза гэж судлаачид үздэг. Түүний хүүг Их амт буюу Широкий рот гэдэг байснаас Ртишевийнхэн үүссэн бөгөөд Ртишевийнхний удмын сүлдэнд хавирган сар, зургаан талтай од, зэвсэг агссан хоёр татар хүн байдаг нь угсаа гарлыг нь илтгэж буй хэрэг гэнэ [3][4].

Эцэг эх[засварлах | edit source]

Зохиолчийн эцэг Михаил Андреевич
Эх Мария Фёдоровна

Зохиолчийн эцэг Михаил Андреевич Достоевский 1789 онд одоогийн Украин улсын Винница мужид буй Войтовцы тосгонд төржээ[4]. 1809 онд Александр I Эзэн хааны анагаах-мэс заслын академид шашны сургуулиудаас нэмэлтээр 120 хүн элсүүлэх зарлиг гаргасанд багтаж шалгалтаа сайн өгөөд тус академийн Москвагийн салбарт элсчээ[4]. Михаил Достоевский 1812 оны дайнд цэргийн эмчээр яваад[4] түүнээс хойш энэ салбараас салсангүй. 1818 онд Москвагийн цэргийн эмнэлэгт ажиллаж байхдаа[4], Калугийн губерниэс гаралтай гуравдугаар дэсийн худалдаачин Фёдор Тимофеевич Нечаевын охин Мария Нечаеватай танилцаж гэрлэв[4]. Охины эцгийн цэмбэний наймаа цэцэглэж байхад нь Наполеон Орост дайлаар ирснээр юу ч үгүй хоосорчээ. Мариягийн эгч Александра нэгдүгээр дэсийн худалдаачин Александр Куманины эхнэр байсан бөгөөд хожим нь зохиолчийг хүмүүжүүлэхэд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг[4]. Михаил Достоевский, Мария Нечаева нар 1820 оны нэгдүгээр сарын 14-нд Москвагийн цэргийн эмнэлгийн сүмд гэрлэв[4]. Тэр оныхоо сүүлээр, ууган хүү Михаилаа төрсний дараа эцэг нь цэргийн албанаас халагдаж, Марийнскийн ядуусын эмнэлэгт ажилд оржээ[4]. “Хийсэн ажилд нь яавч үл тэнцэх, нэг айл байтугай нэг хүн амь зуухад хүрэлцэхээргүй бага цалинтай[4]” ийм ажилд орж шинэ газар нүүж ирээд нэг жил болоогүй байхад тэднийх бүл нэмэх нь тодорхой болжээ[4].

Москвад[засварлах | edit source]

Мариинскийн ядуусын эмнэлэг

Фёдор Михайлович Достоевский 1821 оны 10 дугаар сарын 30-нд Москва хотын Новая Божедомка гудамжинд (одоо Достоевскийн гудамж) дахь Марийнскийн (Павел I хааны хатан Мария Фёдоровнагийн хөрөнгөөр барьсан ) ядуусын эмнэлгийн баруун жигүүрт мэндэлжээ. Ээжийнх нь аав, худалдаачин Фёдор Тимофеевич Нечаевийн нэрээр Фёдор гэж нэрлэсэн гэж намтарчид үздэг [4][5]. Бага дүү Андрейнх нь дурдатгалд бичсэнээр бол энэ айлын багачууд “Галт шувуу”, “Алёша Попович”, “Хөх сахалт”, “Мянга нэгэн шөнийн үлгэр” болон бусад олон үлгэр домгийг сонсож өсчээ. Улаан өндөгний баяраар Москвагийн Новинскийн сүм тойрч гардаг ард нийтийн зугаалгад оролцож, зун нь Марьина роща руу салхинд гарч, бүтэн сайн, баярын өдрүүдээр эмнэлгийн сүмд мөргөл үйлддэг байв[4][5].

Ном үзэж эхэлсэн нь. Даровое эдлэн[засварлах | edit source]

Зохиогч хожмын дурсамж, дурдатгалууддаа эцэг эхийгээ “нэгэн хэвийн байдлаас ангижрахыг чармайдаг дэвшилтэт хүмүүс байсан” гэж бичжээ[4]. Гэрийн хүүхэд асрагч Алёна Фроловна түүнийг гурван настай байхаас нь үлгэр домог уншиж өгч сургасан[6] бөгөөд зохиолч хожим нь энэ хүний талаар аль сайнаар дурссан байдаг. Дөрвөн настайд ээж нь бичиг үсэг сургахын тулд Библи судар уншиж өгдөг болов. Эцэг эх нь хүүхдүүдээ хар багаас нь Карамзин, Пушкин, Державин, Радклифф, Шиллер, И.Гётэ, М.Сервантэс, В.Скотт болон Хомэрийн зохиолуудтай танилцуулжээ [7][8] . 1827 оны зун Михаил Андреевич Достоевский угсаа залгамжлах тайж цол хүртсэнээр тэднийх хувьдаа газар эзэмших эрхтэй болов. 1831 онд Михаил Андреевич хураасан бага сага мөнгөн дээрээ зээл авч нэмээд Москвагаас 150 километрт Тула губернийн нутагт Даровое хэмээх гацааг 30 мянган рублиэр худалдан авчээ. Ингэснээр хүүхдүүд нь Оросын хөдөөгийн амьдралтай анх удаа танилцав. Эндээс үлдсэн сэтгэгдэл нь зохиолчийн “Ядуу хүмүүс”, “Албингууд” романуудад нь тусгалаа олсон бий[4][5]. Эдлэнтэй болсны дараа жил эцэг нь ууган хөвүүд Михаил, Фёдор хоёртоо ном сургаж эхлэв. Анх Москвагийн их сургуулийн дэргэдэх язгууртны хүүхдийн сургуульд элсүүлэх гэсэн боловч тус сургууль нь гимназ болсон байна. Гимназид хүүхдийг зоддог тул эцэг нь хүүхдүүдээ тийш өгөхийг болив[5]. Зохиолчийн эцэг яаруу түргэн, амархан дүрсхийдэг, хатуу шаардлагатай хүн боловч хүүхдүүддээ туйлын зөөлөн ханддаг, хүүхдэд гар хүрэхийг цээрлэдэг хүн байжээ[4]. Тэрбээр гэрийн багш хөлсөлж ах дүү хоёрт Бурханы сургаал, орос хэл, хэл бичиг, тоо бодлого, улмаар франц, латин хэл заалгав.

Чермакийн сургууль. Эх нь нас барав.[засварлах | edit source]

1834 оны есдүгээр сард ах дүү хоёр Москвагийн шилдэг хувийн сургуулиудын нэг Л.И.Чермакийн сургуульд элсэн оров. Өндөр төлбөртэй, хатуу дэг журамтай сургууль бөгөөд сурагчид өглөө зургаан цагт босч, орой 10 цагт унтталаа хичээл хийхээс гадна сайн өдрөөр л гэртээ харина. Сургуульд тоо бодлого, газарзүй, түүх, физик, логик, орос, грек, латин, герман, англи, франц хэл, цэвэр бичлэг, дүрслэх урлаг], бүжиг заадаг байв [4][5]. Хамт сурч байсан хүүхдүүд нь хожим дурсахдаа ирээдүйн их зохиолчийг “Шаргал үстэй, туранхай цагаан хүүхэд үргэлж нухацтай, бодлогширч явдаг. Тоглож наадах нь барагтай, чөлөө цаг гарвал ном шагайж суудаг, эсвэл ахлах ангийн хүүхдүүдтэй юм ярьдаг” гэсэн бий. Орос хэлний багш Николай Иванович Билевич нь Н.Гогольтой ойролцоо сурч байсан, утга зохиолын дугуйланд явдаг, шүлэг бичдэг, Шиллерийг орчуулдаг хүн байсан бөгөөд Достоевский чухам түүний нөлөөгөөр зохиолч болох тухай бодож эхлсэн гэж намтарчид үздэг[4][5]. 1835 оноос Достоевскийнх “Библиотека для чтения” хэмээх сэтгүүлийг захиалан унших болсноор ирээдүйн зохиолч А.Пушкины “Гилбэрийн хатан”, О.Бальзакийн “Эцэг Горио” болон В.Гюго, Ж.Санд, Э.Скриб нарын зэрэг тухайн үеийн шинэ, шилдэг зохиолуудтай танилцжээ [5]. 1835 оны дөрөвдүгээр сард эх нь бага хүүхдүүдээ авч Даровое эдлэндээ очив. Сүрьеэ өвчтэй, тэр нь хүндэрсэн тухай чухам тэр үед мэдэгдсэн бөгөөд зургадугаар сард амаржиж охин төрүүлснийх нь дараа өвчин улам даамжирчээ. Улмаар засал авахгүй байсаар 1837 оны хоёрдугаар сард, 36 настайдаа бие барав.

Залуу нас[засварлах | edit source]

Эзэн хааны инженерийн сургууль

Достоевскийг 16 хүрдэг жил эцэг нь ахтай нь хамт Эзэн хааны инженерийн сургуульд элсэхэд бэлтгүүлэхээр Петербургт авч очив. Ах дүү хоёр хоёул зохиолч болох хүсэлтэй боловч эцэг нь энэ ажлыг ирээдүйгүй хэмээн голж, амьдралын баталгаатайгаар нь хоёр хүүгээ инженер мэргэжилтэй болгохоор санаа шулуудсан байжээ. Достоевский хожим “Зохиолчийн тэмдэглэл”-дээ Петербург орох замд ах дүү хоёр “яруу найраг, яруу найрагчдаас өөр бодох санах юмгүй”, өөрөө “Венецийн тухай роман толгойдоо зогсоо зайгүй бичиж явсан" хэмээн дурссан бий [9]. Тэрбээр хичээлдээ туйлын дургүй, чөлөөт цагаараа Хомэр, Корнель, Расин, О.Бальзак, В.Гюго, И.Гётэ, Гофман, Шиллер, Шекспир, Байрон, Оросын зохиолчдоос Державин, Лермонтов, Гоголийг зогсоо зайгүй уншдаг, Пушкины бараг бүх зохиолыг цээжээр мэддэг байв. Оросын газарзүйч П.Семёнов-Тян-Шанский бичихдээ [10] Достоевскийг “Тухайн үеийн Оросын аль ч зохиолчоос толгой илүү боловсролтой, тэр бүү хэл Гоголийг ч давна” [11] гэжээ. 1843 онд Достоевский сургуулиа дүүргээд Петербургийн инженерийн ангид түрүүч цолтой хуваарилагдав. Гэвч уран зохиолын мөр хөөхөөр эргэлт буцалтгүй шийдсэн тул 1844 оны есдүгээр сард өргөдлөө өгч цэргийн албанаас халагдав.

Анхны зохиол, Петрашевскийн дугуйлан[засварлах | edit source]

Достоевский 26 насандаа. К.Трутовскийн зурсан зураг. 1847 он. Уран зохиолын улсын музей.

Достоевский инженерийн сургуульд байхдаа “Мария Стюарт”, “Борис Годунов” гэж хоёр зохиол бичиж эхлүүлснээ ахдаа уншиж өгч байжээ[12]. 1844 онд ахдаа илгээсэн захидалдаа “Янкель жүүд” гэж зохиол бичсэн тухайгаа өгүүлж байв. Эдгээр зохиол хадгалагдаж үлдсэнгүй[13].

1844 онд Эжен Сюгийн “Матильда”, дараа нь Жорж Сандын “Альдинийн сүүлчийн эмэгтэй” романуудыг орчуулахын зэрэгцээ “Ядуу хүмүүс” зохиолоо бичиж эхлэв[14]. Мөн хэд хэдэн өгүүллэг бичиж эхэлсэн боловч дуусгасангүй. О.Бальзакийн “Эжен Грандэ” романыг орос хэлнээ анх орчуулав[15]. 1845 оны тавдугаар сарын сүүлээр анхны зохиол болох “Ядуу хүмүүс” романаа бичиж дуусгав. Гар бичмэлтэй нь эхлээд Н.Некрасов, дараа нь В.Белинский танилцаад өндөр үнэлжээ[16]. Улмаар В.Белинскийн дугуйланд шууд элсэж, шинэ зохиолчийн нэр анхны романаа хэвлэгдэхээс өмнө олонд түгэв. 1846 оны хавар сэтгүүлч, орчуулагч М.Петрашевскийтай танилцсанаар, гэрт нь долоо хоног тутам болдог сэхээтнүүдийн уулзалтад очдог болжээ. Уулзалт буюу дугуйланд тогтмол ирдэг хүмүүс хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө, шүүхийн шинэтгэл, хамжлагыг халах асуудлаар ярилцдаг байв. Дугуйлан дээр тэрбээр хаант засгаас хуулиар хориглосон "Гогольд бичсэн Белинскийн захидал" гэдгийг хэд хэдэн удаа уншиж байжээ[12]. Өөрийгөө коммунист гэдэг Н.Спешнев гэгч хүн дугуйланд ирдэг хүмүүсээс харьцангуй радикал үзэлтэй долоон хүнийг толгойлон 1848 оны намар тусдаа нууц нийгэмлэг байгуулжээ. Нууц нийгэмлэгийн зорилго нь хууль бус хэвлэх үйлдвэр байгуулах, Орос улсад төрийн эргэлт зохион байгуулах явдал байв[17]. Достоевский энэ нийгэмлэгийн гишүүн болсон бөгөөд "Цагаан шөнө" тууж нь хэвлэгдсэний дараахан буюу 1849 оны дөрөвдүгээр сарын 23-ны өглөө тэрбээр Петрашевскийн дугуйлангийн бусад олон гишүүний хамтаар баривчлагдаж улмаар найман сар хорих ял заагдан Петропавловскийн цайзад хүргэгдэв[18]. Энэ хүртэлх хугацаанд тэрбээр хэд хэдэн өгүүллэг, цуврад шог найруулал, "Цагаан шөнө" тэргүүтэй гурван тууж бичсэн бөгөөд "Ядуу хүмүүс"-ээс гадна "Неточка Незванова" хэмээх роман бичсэн нь хараахан дуусаагүй, хожим нь тууж болгон өөрчилж гүйцээгээд 1866 онд хэвлүүлсэн билээ[19]. Уран бүтээлийн энэ үеийнх нь хамгийн шилдэг туурвил нь "Ядуу хүмүүс" роман юм[17].

Цөллөг[засварлах | edit source]

Достоевский хэдийгээр гэм буруугаа хүлээгээгүй боловч шүүх түүнийг "шашин, төрийн эсрэг Белинскийн хорт захидлыг түгээн дэлгэрүүлсэн явдлыг мэдүүлээгүйгээр үл барам бусдад уншиж сонсгосон ялт"[20], улмаар "хамгийн гол гэмт хэрэгтний нэг"[21][22] хэмээн үзэж 1849 оны 11 дүгээр сарын 13-ны өдөр "бүх хөрөнгийг хурааж, буудан алах ял" оноов[23]. Мөн сарын 19-нд дээд шатны шүүх түүний ялыг хөнгөлж, найман жил цөллөгт хүнд хөдөлмөр албадан эрхлүүлэх болгожээ[24]. Харин 11 дүгээр сарын сүүлээр Николай II хаан Петрашевскийн дугуйлангийн ялтнуудад өршөөл үзүүлснээр, Достоевскийд дөрвөн жил хүнд хөдөлмөр эрхлүүлээд шууд цэрэгт хөөх ял оноосон байна[25]. 1850 оны нэгдүгээр сард ял эдлэх газар хүргэгдэх замдаа Тобольск хотод 10 гаруй хонох завсар Петрашевскийн дугуйлангийн нэр бүхий ялтнуудын гэр бүлийн хүмүүс түүнийг цөлөгдөж яваа бусад нөхөдтэй нь уулзуулсан бөгөөд хүн бүрт, хавтсанд нь 10 рубль нууж оёсон Евангели судар өгчээ[26]. Достоевский энэ судрыг насан туршдаа биеэс салгалгүй нандигнан хадгалсан гэдэг. Омскийн цөллөгт Достоевский дөрвөн жил болжээ. XIX зууны Оросын зохиолчдоос цөллөгийн хүнд бэрхийг амссан хүн түүнээс гадна цорын ганц бий нь Н.Чернышевский юм. Достоевскийн унаж татдаг өвчтэйг тодорхойлсон эмнэлгийн анхны дүгнэлт чухам энэ цөллөгийн үед гарчээ[27][28]. Цөллөгөөс суллагдаад Омск хотод сар гаруй байхдаа тэрбээр хожмын Казахын алдарт аялагч, угсаатны зүйч Чокан Валихановтой танилцаж нөхөрлөжээ[29]. 1854 оны хоёрдугаар сард Достоевский Семипалатинск хот дахь Сибирийн хилийн цэргийн долдугаар батальонд томилогдож ирэв. Хавар нь тэрбээр орон нутгийн захиргааны түшмэл А.Исаевийн гэргий Мария Дмитриевна Исаеватай танилцаж, уулздаг болжээ. А.Исаев нь архичин хүн байсан бөгөөд зун нь зэргэлдээ Кузнецк хотын буурчийн газрын хянан байцаагчаар томилогдож яваад[30] өвчний улмаас дараа жил нь бие барав[31].

Цахим холбоос[засварлах | edit source]

 Commons: Фёдор Михайлович Достоевский – Викимедиа дуу дүрсний сан
  • FyodorDostoevsky.com - Достоевскийгийн фэн сайт - хэлэлцүүлэг, эссе, текст, зураг, намтар, эшлэл, холбоосууд.

Эх сурвалж[засварлах | edit source]

  1. Morson, Gary Saul. Fyodor Dostoyevsky. Encyclopædia Britannica, Inc. 2015-09-12-д хандсан.
  2. Dominique Arban, Dostoïevski, Seuil, 1995, p. 5
  3. 3.0 3.1 Волгин 2012.
  4. 4.00 4.01 4.02 4.03 4.04 4.05 4.06 4.07 4.08 4.09 4.10 4.11 4.12 4.13 4.14 4.15 4.16 4.17 4.18 Сараскина 2013.
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 Якубович 1999.
  6. Leatherbarrow 2002, p. 23.
  7. Kjetsaa 1989, pp. 6–11.
  8. Frank 1979, pp. 23–54.
  9. Достоевский Ф. М. «Дневник писателя». 1876 год. Январь. Гл. 3. § 1
  10. Семенов-Тянь-Шанский Петр Петрович. Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества. 2016-01-13-д хандсан.
  11. Семёнов-Тян-Шанский 1917.
  12. 12.0 12.1 Бороздин А. К. Достоевский, Федор Михайлович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.Загвар:М., 1896—1918.
  13. ПСС в 30 т. 1972—1990, том 28 (I).
  14. Белов С. В., Щенников Г. К.. Бедные люди. Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества. 2016-01-04-д хандсан.
  15. Владимирцев В. П. Евгения Гранде (Бальзак). Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества. 2015-09-12-д хандсан.
  16. Белинский Виссарион Григорьевич. Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества. 2016-01-13-д хандсан.
  17. 17.0 17.1 Фридлендер 1956.
  18. Орнатская, Туниманов 1992.
  19. Загидуллина М. В.. Неточка Незванова. Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества. 2016-01-04-д хандсан.
  20. ПСС в 30 т. 1972—1990, том 18.
  21. 11 ноября. День в истории. РИА Новости (2008-11-11). the original on 2012-06-24-с архивлагдсан. 2012-05-08-д хандсан.
  22. Бельчиков Н. Ф. Достоевский в процессе петрашевцев. — 2-е. — Загвар:М.: Изд-во АН СССР, 1971. — С. 48. — 293 с.
  23. Якубович, Орнатская 1993, 1849. Ноября до 13.
  24. Якубович, Орнатская 1993, 1849. Ноября 19.
  25. Якубович, Орнатская 1993, 1849. Ноября конец.
  26. Евангелие Достоевского. Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества. 2015-12-28-д хандсан.
  27. Мочульский К. В. Достоевский. Жизнь и творчество. — ИМКА Пресс, 1947. — С. 123. — 539 с. — ISBN 5518075111.
  28. Достоевский Ф. М. Собрание сочинений в десяти томах / Под общей редакцией Л. П. Гроссмана, А. С. Долинина, В. В. Ермилова, В. Я. Кирпотина, В. С. Нечаевой, Б. С. Рюрикова. — Загвар:М.: ГИХЛ, 1956—1958. — Т. 10. — С. 565.
  29. Валиханов Чокан Чингисович. Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества. 2016-01-04-д хандсан.
  30. Павел Косенко. Иртыш и Нева. — Алма-Ата: Жазушы, 1971. — С. 31—44, 82.
  31. Анри Труайя 2005.