Хангал сум

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Хангал нь Булган аймгийн сум юм. Сумын төв Сөртөөс хойш 25 км орчим зайд Хялганат тосгон /4-р баг/ оршдог. Нийт 4 баг, 1338 өрх, 4700 хүн амтай. Үүнээс хүн амын 3/4 нь Хялганат тосгонд амьдардаг. Эрдэмтэн Б.Шагжийн нэрэмжит 9 жилийн сургуультай. Газар нутаг нь Булган аймгийн зүүн бүсэд харьяалагддаг ба өмнө талаараа Орхон аймагтай, баруун талаар Бугат сумтай, хойд талаараа Сэлэнгэ сум /Ингэт/, зүүн талаараа Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумтай тус тус хиллэдэг.

Түүх[засварлах | edit source]

Хангал сум 1924 онд байгуулагдсан. Сумын анхны занги (дарга) «Хонхор» хэмээх Очир байв. 1911 оны хувьсгалаас өмнө Түшээт Хан аймгийн нутгийн урд ба ихэнх хэсэг нь Ханддоржийн Дайчин вангийн хошуу, арын хэсэг нь Лувсанхайдавын Ахай засгийн хошуунд, 1920-иод оноос Богд Хан уулын аймгийн Бүрэн Хан уулын хошуунд, 1931-1937 онд Газар Тариалан (Cэлэнгэ) аймагт тус тус харьяалагдаж байв.

1924 онд нутгийн хойд хэсгээр Сэлэнгэбүрэн хэмээх сум байгуулагдаж байсан ба тус сум нь сургууль, захиргаа, эмнэлэг, хоршоо, дэлгүүртэй жинхэнэ сумын чанартайгаар олон жил оршин тогтносон аж. Сэлэнгэбүрэн сумын даргаар 1927 оноос «Захирагчийн» хэмээх Цэмбэлийн Дэмбэрэл олон жил ажиллаж тус суманд артель, хамтрал, коммун байгуулж байжээ. Тус суманд «Ялалтын зам» нэгдэл байгуулагдаж байсан юм. Энэхүү сум нь хожим 1962 онд татан буугдаж, ар тал нь одоогийн Булган аймгийн Сэлэнгэ суманд харьяалагдах болж, урд тал нь Хангал сумын мэдэлд шилжсэн байна.

Tус сумын нутагт 1954 онд "Cаруул зам" нэгдэл байгуулагдсан бөгөөд анхны даргаар нь Хөдөлмөрийн Гавьяаны улаан тугийн одонт, ХТАЗүтгэлтэн Л.Oчир, Ардын депутатын хурлын тэргүүлэгчээр хүн эмнэлгийн бага эмч Л.Лувсандорж, малчин Л.Дамдиндорж нарын хүмүүс ажиллаж, хожим «Жаргалын зам», Сэлэнгэбүрэн сумын «Ялалтын зам» гэх 2 нэгдэлтэй нийлж томоохон хэмжээний МАА-н нэгдэл болжээ. Нэгдлийн дарга нараас О.Пирлай, Б.Даваасүрэн нар чадварлаг ажиллаж байв.

Хангал сумын нутагт 1976 онд зэс, молибдены «Эрдэнэт» үйлдвэр байгуулагдаж, түүнийг түшиглэж 1994 онд Орхон аймаг байгуулагдсан ба Ноён хутагтын хийд (1702 онд байгуулагдсан ба сүүлчийн хутагт нь Агваанжигмэд) гэх сүсэг бишрэлийн төв хийдтэй байжээ.

Сумын ЕБС

Хангал сумын нутагт анх 1932 онд 3 сарын түр сургууль, 1940 онд «Бэлчир» гэх газар С.Лувсанжамц захиралтай, Д.Чилхаажав, Гунаажав, Г.Долгор нарын багштай бага сургууль байгуулагдаж байжээ. 1982 онд Гавьяат багш Ш.Шийтэр захиралтай байх үед 8 жилийн сургалттай болж, улмаар 1997 онд их эрдэмтэн Б.Шагжийн нэрэмжит дунд сургууль болсон байна.

Сумын ЭМТ

Тус суманд 1933 онд хүн эмнэлгийн салбар үүссэн ба түүнээс хойш эрхлэгч эмчээр бага эмч Найдан, Жадамба, Г.Магван, Л.Лувсанжамц, Бадамханд, Санжаажамц, 1974 оноос их эмч Эрдэнэцэцэг, Х.Бямбасүрэн, Бужгар, Д.Дорждэрэм, Л.Болормаа, Х.Чанцалдулам, Д.Туул, Үүрийнтуяа, Ч.Ганчимэг нар ажиллаж байсан байна. 1997 онд барилгын сүрлэн материалаар эмнэлэг барин ажиллаж байсан бол 2005 оны үед Х.Чанцалдулам эмчтэй байх үед 2 давхар зориулалтын эмнэлэг, эмийн сантай болсон ажээ.

Сумын Сүү тосны завод

1942 онд бий болж, мастераар Д.Санжаа, Д.Сандагсүрэн, А.Цэнд нар ажиллаж, жолоочоор Х.Баасандорж олон жил ажилласан байна.

Засаг захиргааны хуваарь[засварлах | edit source]

  1. Сөрт баг
  2. Урт баг
  3. Хонгор-Өндөр баг
  4. Хялганат баг /Хялганат тосгон/

Газар зүй[засварлах | edit source]

Нутгийн зүүн хилээр Бүрэнгийн нуруу гэх нуруутай бөгөөд тус нуруунд олон төрлийн жимс, эмийн ургамал ургадаг. Мөн олон олон ан амьтадтай. Хонгор-өндөр, Эргэл хайрхан гэх мэт тахилгат уултай. Сэлэнгэ мөрөн, Зөөхийн, Чулуутын, Цулхарын, Сэвсүүлийн, Чингэлийн, Сөртийн, Хангалын гол зэрэг гол мөрөнтэй. Сөртийн, Агуйтын, Чулуутын гэх мэт анагаах увдистай рашаантай. Молибден, уран, зэс, цагаан алт зэрэг баялагтай. "Найрамдлын эрдэнэс" нэртэй үйлдвэрийн хүүхдийн зуслан, Олимпын бааз тус сумын нутагт байрладаг нь нутгийн үзэсгэлэнт байгальтай холбоотой. Орхон аймгийг усаар хангадаг шахагч подьёмуудтай.

Хүмүүс[засварлах | edit source]

  • Даяар дуурсагдах Далай Даян Дархан аварга, үндэсний спортын ууган Гавьяат тамирчин Б.Түвдэндорж
  • БНМАУ-ын ерөнхий сайд агсан А.Амар
  • Mонголын анхны усан замын инженер O.Жамц
  • Mонгол хэл бичгийн их эрдэмтэн,нэрт толь зүйч,мэргэн гүүш Б.Шагж
  • Даншигийн их аварга Намжилжав
  • Хөдөлмөрийн баатар Ц.Чойжил
  • Хөдөлмөрийн баатар Ж.Эрдэнэчимэг
  • Хөдөлмөрийн баатар П.Бирабазар
  • Aкадемич Ж.Tэмүүжин
  • Mонголын анхны эрүү нүүрний их эмч ЭХТА Шагдарсүрэнгийн Ичинхорлоо
  • Гавьяат эмч, клиникийн профессор Д.Cанжаасүрэн
  • Гавьяат эмч, Анагаах Ухааны доктор, клиникийн профессор С.Mанлай
  • Гавьяат эмч Д.Цэнд-Аюуш
  • Гавьяат багш Г.Банзрагч
  • Гавьяат багш Ш.Шийтэр
  • Гавьяат багш Ж.Пүрэвсүрэн
  • Гавьяат дасгалжуулагч,Улсын Алдарт Уяач,"Хангарьд" Спорт цогцолборын дарга асан Д.Баясгалан
  • Гавьяат жүжигчин Ц.Цэрэндорж
  • Гавьяат жүжигчин Ц.Үенч
  • Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, Гавьяат тамирчин Г.Болдбаатар
  • Хувьсгалт тэмцлийн Ахмад зүтгэлтэн,эрдэмтэн доктор Б.Цэвэгсүрэн
  • УИХ-ын гишүүн асан, БСШУСЯ-ны сайд асан, АНУ-д суух онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, Түүхийн ухааны доктор Ё.Отгонбаяр
  • Гадаад Яамны сайд асан В.Дорлигжав
  • Соёлын Яамны сайд асан Ё.Доржсүрэн
  • ХААЯамны орлогч сайд асан, Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор Д.Моёобуу
  • Химийн ухааны доктор, профессор А.Доржпалам
  • Анагаах ухааны доктор, дэд профессор Ж.Жамьяншарав
  • Анагаах ухааны доктор, дэд профессор Д.Дорждэрэм
  • Хэл бичгийн ухааны доктор, профессор, ШУА-ийн Хэл бичгийн хүрээлэнгийн захирал асан Д.Ёндон
  • Түүхийн ухааны доктор С.Дэмбэрэл
  • Боловсрол судлалын ухааны доктор О.Өнөрмаа
  • Цэвдэг судлалын доктор, эрдэмтэн Д.Лувсандагва
  • Биологийн ухааны доктор,профессор Ц.Жадамбаа
  • УИХ-ын гишүүн асан, Эдийн засгийн ухааны доктор, "Эрдэнэт үйлдвэр"-ийн орлогч захирал асан Ё.Баярсайхан
  • Улсын сайн малчин Д.Цэдэн
  • Улсын сайн малчин Ц.Сэсэм
  • Улсын сайн малчин С.Өсөгбаяр
  • Улсын сайн малчин Р.Энхбат
  • Улсын Алдарт Уяач Д.Пүрэвжал
  • Улсын Алдарт Уяач Д.Батчулуун
  • Улсын Алдарт Уяач Д.Авирмэд
  • Aлтан гадас одонт, ЭХТА, Улсын Эрvvл мэндийн салбарын ахмад удирдах ажилтан Х.Чанцалдулам
  • Aймгийн тэргүүний удирдагч, СХУ-ны Улсын Тэргүүн байрын шагналт, АБТА Г.Пүрэвсүрэн
  • Aрдын их хурлын депутат асан C.Дарьсүрэн
  • Улсад алдаршсан алдарт анчин, ахмад дайчин Д.Хажиддорж
  • Аймгийн 4 удаагийн аварга малчин О.Баясгалан
  • Аймгийн 3 удаагийн аварга малчин Г.Равжир
  • Аймгийн аварга саальчин Г.Долгор, Д.Чанцал
  • Аймгийн хошой аварга кино механикч Батдорж
  • НАХЯ-ны дэргэдэх Цэргийн дээд сургуулийн декан асан, хурандаа Дэмчигсvрэн
  • Хурандаа Д.Лхагвасvрэн
  • Цэргийн гавьяаны одонт, Хилийн цэргийн Бэлтгэл дэд хурандаа Х.Лхагвадорж