Хангал сум

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search

Хангал нь Булган аймгийн сум юм. Сумын төв Сөртөөс хойш 25 км орчим зайд Хялганат тосгон /4-р баг/ оршдог. Нийт 4 баг, 1338 өрх, 4700 хүн амтай. Үүнээс хүн амын 3/4 нь Хялганат тосгонд амьдардаг. Эрдэмтэн Б.Шагжийн нэрэмжит 9 жилийн сургуультай. Газар нутаг нь Булган аймгийн зүүн бүсэд харьяалагддаг ба өмнө талаараа Орхон аймагтай, баруун талаар Бугат сумтай, хойд талаараа Сэлэнгэ сум /Ингэт/, зүүн талаараа Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумтай тус тус хиллэдэг.

Түүх[засварлах | edit source]

Хангал сум 1924 онд байгуулагдсан. Сумын анхны занги (дарга) «Хонхор» хэмээх Очир байв. 1911 оны хувьсгалаас өмнө Түшээт Хан аймгийн хошуудад, нутгийн урд ба ихэнх хэсэг нь Ханддоржийн Дайчин вангийн хошуу, арын хэсэг нь Лувсанхайдавын Ахай гүний хошуунд, 1920-иод оноос Богд Хан уулын аймгийн Булган Хан уулын хошуу, Бүрэн Хан уулын хошуунд, 1931-1937 онд Газар Тариалан (Cэлэнгэ) аймагт тус тус харьяалагдаж байв.

1924 онд нутгийн хойд хэсгээр Сэлэнгэбүрэн хэмээх сум байгуулагдаж байсан ба тус сум нь сургууль, захиргаа, эмнэлэг, хоршоо, дэлгүүртэй жинхэнэ сумын чанартайгаар олон жил оршин тогтносон аж. Сэлэнгэбүрэн сумын даргаар 1927 оноос «Захирагчийн» хэмээх Цэмбэлийн Дэмбэрэл олон жил ажиллаж тус суманд артель, хамтрал, коммун байгуулж байжээ. Тус суманд «Ялалтын зам» нэгдэл байгуулагдаж байсан юм. Энэхүү сум нь хожим 1962 онд татан буугдаж, ар тал нь одоогийн Булган аймгийн Сэлэнгэ суманд харьяалагдах болж, урд тал нь Хангал сумын мэдэлд шилжсэн байна.

Tус сумын нутагт 1954 онд "Cаруул зам" нэгдэл байгуулагдсан бөгөөд анхны даргаар нь Хөдөлмөрийн Гавьяаны улаан тугийн одонт, ХТАЗүтгэлтэн Л. Oчир, Ардын депутатын хурлын тэргүүлэгчээр хүн эмнэлгийн бага эмч Л. Лувсандорж, малчин Л. Дамдиндорж нарын хүмүүс ажиллаж, хожим 1960 онд «Жаргалын зам», Сэлэнгэбүрэн сумын «Ялалтын зам» гэх 2 нэгдэлтэй нийлж томоохон хэмжээний МАА-н нэгдэл болжээ. Нэгдлийн дарга нараас О. Пирлай, Б. Даваасүрэн нар чадварлаг ажиллаж байв.

Тус сумаас МАХН-ын үе үеийн их хурлуудад хүний бага эмч Л. Лувсандорж, 1966 оны 15-р их хуралд Чанцалдулам эмчийн ээж, саальчин Г. Долгор, 1971 оны 16-р их хуралд АИХ-ын депутат, Булган аймгийн Улсын Тэргүүний бага сургуулийн захирал С. Дарьсүрэн, Хангал сумын бага сургуулийн захирал Ш. Дамдинсүрэн, Фермийн эрхлэгч Д. Нармандах, 2007 оны 25-р их хуралд Хүний их эмч Х.Чанцалдулам, 2013 оны 27-р их хуралд 2-р Багийн Засаг дарга Х.Өнөрцэцэг нар оролцож байлаа.

Сумын ИТХ-ын даргаар:

1992-1996 онд Б. Гомборагчаа,

1996-1998 онд Н. Бямбасүрэн,

1998-2000 онд Д. Шагдарсүрэн,

2000-2004 онд С. Пүрэв,

2004-2012 онд А. Бадамдорж,

2012-2016 онд М. Цэцэгмаа,

2016-2020 онд Х. Өнөрцэцэг,

2020 оноос Л. Ойдов нар ажиллаж байна.

Хангал сумын нутагт 1976 онд зэс, молибдены «Эрдэнэт» үйлдвэр байгуулагдаж, түүнийг түшиглэж 1994 онд Орхон аймаг байгуулагдсан ба Ноён хутагтын хийд (1702 онд байгуулагдсан ба сүүлчийн хутагт нь Агваанжигмэд) гэх сүсэг бишрэлийн төв хийдтэй байжээ. Тус Ноён хутагтын хийд нь одоогийн Эрдэнэт хотын Говил багийн нутагт байсан.

Сумын ЕБС

Хангал сумын нутагт анх 1932 онд 3 сарын түр сургууль, 1940 онд «Бэлчир» гэх газар С. Лувсанжамц захиралтай, Д. Чилхаажав, Гунаажав, Г. Долгор нарын багштай бага сургууль байгуулагдаж байжээ. 1982 онд Гавьяат багш Ш. Шийтэр захиралтай байх үед 8 жилийн сургалттай болж, улмаар 1997 онд их эрдэмтэн Б. Шагжийн нэрэмжит дунд сургууль болсон байна.

Үе үеийн захирлууд:

1940 оноос С. Лувсанжамц, Лувсанням, Дашдорж, 1975-1982 онд Ш. Дамдинсүрэн,

8 жилийн сургалттай сургуулийн захирлаар 1982-1985 онд Гавьяат багш Ш. Шийтэр (хими биологийн багш),

1985-1992 онд АБТА Н. Бямбасүрэн,

1992-1996 онд АБТА Б. Гомборагчаа,

1996-1999 онд АБТА Б. Цэндсүрэн (бага ангийн багш), Л. Бавуу (физикийн багш), Ж. Баасан,

1999-2003 онд АБТА Ч. Оюунтуяа,

2003-2004 онд АБТА А. Бадамдорж (дизайн технологийн багш),

2004-2011 онд АБТА Д. Пүрэвсүрэн (орос хэлний багш),

2011-2017 онд Б. Шинэбаяр (математикийн багш), 2017 оноос БТА Х. Тамжид (түүх, нийгмийн багш) ажиллаж байна.

Сумын ЭМТ

Тус суманд 1933 онд хүн эмнэлгийн салбар үүссэн ба түүнээс хойш эрхлэгч эмчээр бага эмч Найдан, Жадамба, Г. Магван, Л. Лувсанжамц, Бадамханд, Санжаажамц, 1974 оноос их эмч Саранцэцэг, Эрдэнэцэцэг, Х. Бямбасүрэн (хүүхдийн эмч), Бужгар, 1993 оноос Д. Дорждэрэм (чих хамар хоолойн эмч, АУ-ны доктор), Л. Болормаа, Ганболд, 2003-2004 онд Ө. Баатарзориг, 2004-2011 онд Х. Чанцалдулам (дотрын эмч, Эмэгтэйчүүдийн эмч, байцаагч түшмэл), 2011 оноос Д. Туул, Үүрийнтуяа, 2014 оноос Ч. Ганчимэг (шүдний эмч), Болортуяа, Уранчимэг, Цогзолмаа нар ажиллаж байсан ба ажиллаж байна. 1938 онд хүрэн эмнэлэг, 1997 онд Д. Дорждэрэм эмчтэй байх үед барилгын сүрлэн материалаар хүн эмнэлэг барин ажиллаж байсан.

2005 онд Алтан гадас одонт ЭХТА Х. Чанцалдулам эмчтэй байх үед 1, 2 багт Багийн эмчийг ажиллуулан багийн иргэдэд шуурхай тусламж үзүүлэн түргэний тэргийг шинэчлэн 2006 онд эмнэлгийн барилгыг стандартын дагуу болгох зорилгоор 2 давхар хүн эмнэлэг, эмийн санг ашиглалтад оруулж туслах аж ахуйн суурийг тавин чийрэгжүүлэлтийн кабинетыг шинээр бий болгож 2007 онд тус эмнэлэг "Эхийн эндэгдэлгүй хамт олон"-оор шалгарч байжээ.

Сумын Сүү тосны завод

1942 онд бий болж, мастераар Д.Санжаа, Д.Сандагсүрэн, А.Цэнд нар ажиллаж, жолоочоор Х.Баасандорж олон жил ажилласан байна.

Засаг захиргааны хуваарь[засварлах | edit source]

  1. Сөрт баг
  2. Урт баг
  3. Хонгор-Өндөр баг- тус сумын төв
  4. Хялганат баг /Хялганат тосгон/

Газар зүй[засварлах | edit source]

Нутгийн зүүн хилээр Бүрэнгийн нуруу гэх нуруутай бөгөөд тус нуруунд олон төрлийн жимс, эмийн ургамал ургадаг. Мөн олон олон ан амьтадтай. Хонгор-өндөр хайрхан (Чулуут гэх газарт байх 1728 м өндөр уул), Эргэл хайрхан (Ороосон мэт хад бүхий, оройдоо тогоо хэлбэрийн жижигхэн нууртай өвөрмөц уул), Авид толгой, Дэлгэр-Өндөр, Зүрх гэх мэт тахилгат уултай. Сэлэнгэ мөрөн, Зөөхийн, Чулуутын, Уртын, Сэвсүүлийн, Сөртийн, Галтын, Цулхарын, Чингэлийн, Хангалын гол зэрэг гол мөрөнтэй. Сөртийн (Сөртийн адагт Дандир уулын бэлд), Агуйтын (Хялганат тосгоны хажуухан талд сайжруулсан замын дагуу), Чулуутын (Чулуутын эхэнд) гэх мэт анагаах увдистай рашаантай. Молибден, уран, зэс, цагаан алт зэрэг баялагтай. "Найрамдлын эрдэнэс" нэртэй үйлдвэрийн хүүхдийн зуслан (Хялганат тосгон явахад), Олимпын бааз (Хялганат явах замаас хойш салан яваад бий) тус сумын нутагт байрладаг нь нутгийн үзэсгэлэнт байгальтай холбоотой. Орхон аймгийг усаар хангадаг 5 шахагч подьёмуудтай.

Хүмүүс[засварлах | edit source]

  • Даяар дуурсагдах Далай Даян Дархан аварга, үндэсний спортын ууган Гавьяат тамирчин Б.Түвдэндорж
  • БНМАУ-ын ерөнхий сайд агсан А.Амар
  • Mонголын анхны усан замын инженер O. Жамц
  • Mонгол хэл бичгийн их эрдэмтэн, нэрт толь зүйч, мэргэн гүүш Б. Шагж
  • Даншигийн их аварга Намжилжав
  • Хөдөлмөрийн баатар Ц. Чойжил
  • Хөдөлмөрийн баатар Ж. Эрдэнэчимэг
  • Хөдөлмөрийн баатар П. Бирабазар
  • Aкадемич Ж. Tэмүүжин
  • Mонголын анхны эрүү нүүрний их эмч ЭХТА Шагдарсүрэнгийн Ичинхорлоо
  • Гавьяат эмч, клиникийн профессор Д. Cанжаасүрэн
  • Гавьяат эмч, Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор С. Mанлай
  • Гавьяат эмч Д. Цэнд-Аюуш
  • Гавьяат багш Г. Банзрагч
  • Гавьяат багш Ш. Шийтэр
  • Гавьяат багш Ж. Пүрэвсүрэн
  • Гавьяат дасгалжуулагч, Улсын Алдарт Уяач, "Хангарьд" Спорт цогцолборын дарга асан Д. Баясгалан
  • Гавьяат жүжигчин Ц. Цэрэндорж
  • Гавьяат жүжигчин Ц. Үенч
  • Жүдо бөхийн дэлхийн аварга, Гавьяат тамирчин Г.Болдбаатар
  • Хувьсгалт тэмцлийн Ахмад зүтгэлтэн, эрдэмтэн доктор Б. Цэвэгсүрэн
  • УИХ-ын гишүүн асан, БСШУСЯ-ны сайд асан, АНУ-д суух онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, Түүхийн ухааны доктор Ё.Отгонбаяр
  • Гадаад Яамны сайд асан В. Дорлигжав
  • Соёлын Яамны нэгдүгээр орлогч сайд асан Ё. Доржсүрэн
  • ХААЯамны орлогч сайд асан, Эдийн засгийн ухааны доктор, профессор Д. Моёобуу
  • Химийн ухааны доктор, профессор А. Доржпалам
  • Анагаах ухааны доктор, дэд профессор Ж. Жамьяншарав
  • Анагаах ухааны доктор, дэд профессор Д. Дорждэрэм
  • Хэл бичгийн ухааны доктор, профессор, ШУА-ийн Хэл бичгийн хүрээлэнгийн захирал асан Д. Ёндон
  • Түүхийн ухааны доктор С. Дэмбэрэл
  • Боловсрол судлалын ухааны доктор О. Өнөрмаа
  • Цэвдэг судлалын доктор, эрдэмтэн Д. Лувсандагва
  • Биологийн ухааны доктор, профессор Ц. Жадамбаа
  • УИХ-ын гишүүн асан, Эдийн засгийн ухааны доктор, "Эрдэнэт үйлдвэр"-ийн орлогч захирал асан Ё. Баярсайхан
  • Улсын сайн малчин Д. Цэдэн
  • Улсын сайн малчин Ц. Сэсэм
  • Улсын сайн малчин С. Өсөгбаяр
  • Улсын сайн малчин Р. Энхбат
  • Улсын Алдарт Уяач Д. Пүрэвжал
  • Улсын Алдарт Уяач Д. Батчулуун
  • Улсын Алдарт Уяач Д. Авирмэд
  • Aлтан гадас одонт, ЭХТА, Улсын Эрvvл мэндийн салбарын ахмад удирдах ажилтан их эмч Х.Чанцалдулам
  • Aрдын их хурлын депутат асан C. Дарьсүрэн
  • Алдарт анчин, ахмад дайчин Д. Хажиддорж
  • Аймгийн 4 удаагийн аварга малчин, ахмад дайчин О. Баясгалан
  • Аймгийн 3 удаагийн аварга малчин Г. Равжир
  • Аймгийн аварга саальчин Г. Долгор, Д. Чанцал
  • Барилгын Яамны орлогч сайд, НАХЯ-ны дэргэдэх Цэргийн дээд сургуулийн декан асан, хурандаа Д. Дэмчигсvрэн