Чойбалсан хот

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Jump to navigation Jump to search
Чойбалсан хот
Mb-choibalsanhotbosoosaaral.png
сум
Хэрлэн сум
Хэрлэн гол дээгүүрх гүүр (1972 он)

Чойбалсан
Монгол орон дахь Чойбалсан хот
Улс, орон Монгол улс Монгол (МУ)
Дээд нутаг Mn coa dornod aimag 2001.svg Дорнод аймаг
Доод нутаг Тоогоор дугаарласан 10 баг
Газар нутаг 281 км²
Газрын байц д.т.д. 747 м
Хүн ам (2014) 41,923 хүн
Ард түмэн үндсэндээ монгол үндэстэн.
Үүнд халх, буриад, барга,
үзэмчин ястан зонхилдог.
Нутгийн олон Чойбалсангийнхан
Хэрлэн сумынхан
Цагийн бүс Чойбалсангийн цаг (ГЦ+8)
Утасны дуг. (+976) 158
Шуудан-дугаар 21060
Цахим хуудас kherlen.dd.gov.mn
Хаяа залгаа
газар, нутаг
Чойбалсан,
Баянтүмэн →,
Булган
Энэ хотыг бусад Чойбалсангаас ялган таниарай.

Чойбалсан (ᠴᠣᠶᠢᠪᠠᠯᠰᠠᠩ, 1941 оноос өмнө Баянтүмэн) — Монгол улсын наран мандах зүгийн хязгаар Дорнод аймгийн засаг захиргааны төв, 4 түм гаруй хүн амтай хот. Энэ үзүүлэлтээр улсдаа Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт хотуудын дараа орох Монгол улсын томоохон хот. Аймгийн нийт хүн амд аймгийн төвийн хүн амыг харьцуулсан байдлаараа хамгийн томд орох бөгөөд энэ үзүүлэлт 55,9 хувьд хүрч бусад аймгаас хол тасардаг байна. Үүний шалтгаан нь, социализмын үеэс зонхилох салбараар нь Монгол улсыг 'мал аж ахуй - аж үйлдвэрийн орон' гэж байхад Дорнод аймаг ганцаараа 'аж үйлдвэр - мал аж ахуйн' аймаг гэж нэрлэгдэтлээ өндөр хөгжсөн үйлдвэрийн салбартай холбоотой. Үүний жишээ гэвэл, улсдаа том бөгөөд ховор үйлдвэр болох Мах комбинат, Хивсний үйлдвэр, Силикат тоосгоны үйлдвэр, Ноос угаах үйлдвэр зэрэг байлаа. Мөн аймгийн төвүүдээс цор ганц өөрийн гэсэн цахилгаан дулааны үйлдвэрлэгчтэй нь бөгөөд энэ үүргийг 1968 онд байгуулагдсан Чойбалсан хотын Дулааны цахилгаан станц гүйцэтгэдэг. Уг станцаас хөрш Сүхбаатар аймгийг эрчим хүчээр хангаад зогсохгүй төвийн эрчим системд ч холбогдож эрчим хүч боломжтой байгаа. Бусад аймгийн төв, сумдтай харьцуулахад зохимжгүй ч гэсэн засаг захиргаат нутгийн хувьд албан хэрэгт Хэрлэн (ᠬᠡᠷᠦᠯᠦᠨ) сум гэж бичигдэнэ.

Товч түүх[засварлах | edit source]

Анх 1821 онд халхын Сэцэн ханы удмын Минжүүрдорж бэйсийн санаачилгаар шашин номын жасаа болон хошуу тамгын газар бүхий сууринг энд барьж байгуулсан. 1923 онд Баянтүмэн хан уулын хошууны төв, 1931 оноос Дорнод аймгийн төв суурин болжээ. Улмаар Баянтүмэн 1938 онд хотын зэрэг олж, 1941 онд Ардын хувьсгалын 20 жилийн ойг тохиолдуулан нам, төрийн тэргүүний нэрээр "Чойбалсан" хэмээн тогтсон.[1]

Газар зай[засварлах | edit source]

Чойбалсан хот улсын нийслэл Улаанбаатараас 655 км зайтай. 2015 онд багтаж үлдсэн 100 орчим км-ыг нь барьж дуусгахөар төлөвлөгдсөн хар замаар нийслэлтэй холбогддог.

Уур амьсгал[засварлах | edit source]

Чойбалсан
Уур амьсгалын диаграмм
123456789101112
 
 
2
 
-14
-26
 
 
2
 
-11
-24
 
 
3
 
-1
-15
 
 
6
 
11
-4
 
 
14
 
19
4
 
 
39
 
25
11
 
 
57
 
27
14
 
 
43
 
24
12
 
 
27
 
18
5
 
 
8
 
9
-4
 
 
3
 
-3
-15
 
 
3
 
-12
-23
Температур °CТунадас мм
Эх сурвалж: wetterkontor.de
Сарын дундаж температур болон хур тунадасны хэмжээ: Чойбалсан
1-р сар 2-р сар 3-р сар 4-р сар 5-р сар 6-р сар 7-р сар 8-р сар 9-р сар 10-р сар 11-р сар 12-р сар
Маx. Температур (°C) -14.4 -10.7 -0.5 10.5 19.0 24.9 26.6 24.4 18.0 8.8 -3.4 -11.8 Ø 7.7
Мин. Температур (°C) -25.5 -23.9 -14.8 -4.1 3.8 10.8 14.4 12.1 4.9 -4.2 -15.2 -22.7 Ø −5.3
Тунадас (мм) 2 2 3 6 14 39 57 43 27 8 3 3 Σ 207
Нартай цаг (h/d) 6.4 7.5 8.6 8.8 9.5 10.2 9.6 9.3 8.6 7.7 6.7 5.7 Ø 8.2
Агаарын чийгшилт (%) 76 74 64 44 39 54 60 64 60 57 66 72 Ø 60.8
Т
е
м
п
е
р
а
т
у
р
-14.4
-25.5
-10.7
-23.9
-0.5
-14.8
10.5
-4.1
19.0
3.8
24.9
10.8
26.6
14.4
24.4
12.1
18.0
4.9
8.8
-4.2
-3.4
-15.2
-11.8
-22.7
1-р сар 2-р сар 3-р сар 4-р сар 5-р сар 6-р сар 7-р сар 8-р сар 9-р сар 10-р сар 11-р сар 12-р сар
Хур тунадас
Х
у
р

т
у
н
а
д
а
с
2
2
3
6
14
39
57
43
27
8
3
3
  1-р сар 2-р сар 3-р сар 4-р сар 5-р сар 6-р сар 7-р сар 8-р сар 9-р сар 10-р сар 11-р сар 12-р сар
Эх сурвалж: wetterkontor.de

Хүн ам[засварлах | edit source]

Чойбалсангийн оршин суугчын тоо (1994-2009)[2][3]
Он 1994 2000 2003 2006 2009
Хүний тоо 45,490 41,714 36,142 39,500 40,439

Тээвэр[засварлах | edit source]

1956 онд байгуулагдсан Чойбалсан нисэх буудал (COQ/ZMCD) нь 1 нисэх зурвастай бөгөөд Улаанбаатар руу байнгын нислэгтэй.

Энд төрсөн хүн[засварлах | edit source]

Лавлах бичиг[засварлах | edit source]