Ашхабад

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
«Ашгабат» гэж бичээд холбогдов
Харайх: Удирдах, Хайлт
Ашхабад хот
түркм. Aşgabat şäheri
орос. город Ашхабад
Улс орон Flag of Turkmenistan.svg Түркмен
Улсын хот Ашхабад
Дүүрэг (5) Нэр бүхий 5 дүүрэгтэй
Газар нутаг 470 км²
Хүн ам 2001 онд 712,000 хүн
Ард түмэн 77% - түркмен, 23.0% - бусад
Нутгийн олон Ашхабадынхан
1881 он суурин үүссэн
Цагийн бүс НЗНЦ+5
Автомашиных AG
Цахим газар http://ashgabat.gov.tm/
ru

Ашхабад (өөрөөр Ашгабат, Ашхавад, Эшгабад гэх; түркм. Aşgabat; англ. Ashgabat) — Түркмен улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот. Улсынхаа өмнөд захын Копетдаг нурууны ард, Кара-Күмийн цөлийн хооронд байрладаг. 695,000 хүнтэй (2001).

Нэр[засварлах]

Энэ хотын нэрний утга тов тодорхой. «хайр» хэмээх عشق' (эшғ), «хот суурин газар»-ыг заах آباد (āбāд) гэсэн перс үгсийн нийлэмж гэнэ. Оросын мэдэлд орсон 1881 оноос Асхабад, 1919—1927 оны хооронд Полторацк, 1927 оноос хойш Ашхабад гэгдэв. Харин 1991 оноос улсын албан ёсны хэл буюу түркменээр Aşgabat гэж бичдэг болсон нь Ашгабат, Ашхавад гэсэн хувилбаруудыг тодруулах боллоо.

Монголд анх орос. Ашхабад-аас Ашхабад нэр орж ирсэн, саяхнаас түркмен бичгээс галигласан англ. Ashgabat нөлөөлж Ашгабат гэж салаалуулах болов. түркм. Aşgabat-аас галиглавал Ашгабат мөн боловч дуудлагаас нь галиглавал Ашхавад гэнэ;[1] үгийн перс. عشق‌آباد гарлыг нь бодвол Эшгабад болно.[2] Эднээс 2012 оны байдлаар Монголд хамгийн дэлгэр нь Ашхабад, дараа нь Ашгабат байна.

Түүх[засварлах]

Тусгаар тогтнолын хөшөө
Эгц доош харагдах Ашхабад

Улсын нийслэл гэхэд Ашхабад харьцангуй залуу хот юмсанжээ. Гацаа маягийн байсан энэ газрын ойр 1869 онд Оросын цэргүүд хэрж шивээлэв. 1881 онд үгэнд ороогүй Гөктепе («хөх дов») цайзыг буулган авснаар Оросууд Түркмен нутгийг бүрэн эрхшээж Ашхабадыг Түркмений түшиц, төв болгон хөгжүүлжээ. Энэ хотоос холгүй эртний Фарп улсын нийслэл Ниса хотын туурь, Торгоны замын дагуу цэцэглэж байгаад гээгдсэн Конжикала суурин хоёр бий.[3][4] Ашхабад 1882 оноос хаант Оросын Закаспийн муж («Каспийн чанад муж»), 1918 оноос Зөвлөлтийн Түркмен муж, 1925 оноос мөн Зөвлөлт Түркмений төв гэгдэж байгаад 1991 оноос тусгаар Түркмен улсын нийслэл болчихоод байна.[5]

1917 оны 12 сард зөвлөлт засаг тогтсны дараахан 1918 онд цагаантаны засаг хэдэн сар тогтоод авсан. 1918 оны Ташкентад байсан Зөвлөлтийнхөн хотыг удирдлагийг дахин авч, 73 жил алдаагүй. Энэ үйл явдлын дараа хотын нэрийг Полторацк болгон сольсон ч 1927 онд ЗСБНТүрУ тогтсны дараа Ашхабад нэрийг эргүүлэн олгожээ. 1948 оны 10 сард томоохон газар хөдлөлт болж олон түмэн хүн амь үрэгдсэн шиг байдаг. Гэвч үүнийг үл тоон Ашхабад хурдан тэлж, аж үйлдвэржсэн хот болжээ.

Хүн ам[засварлах]

2012 оны тооцоогоор Түркмений хүн амын 12,7% нь Ашгабатад оршин сууж байна.[6] Хамгийн сүүлийн улсын тооллогоор (2001 оны) 712 мянган хүнтэй байв.[7] Оршин суугчдын 77% нь Түркмен байдаг бол үлдэх хувийг бусад төрлийн ард түмэн нөхдөг.

Он 1897 1926 1939 1956 1970 1991 1995 2001
Хүний тоо (мян.) 19.4[8] 51.6[8] 126.6[8] 169.9[8] 253[8] 412.0[9] 604.7[7] 712.0[7]

Тайлбар[засварлах]

  1. Aşgabat үгийг түркменээр хэлсэн авиа
  2. عشق‌آباد үгийг персээр хэлсэн авиа
  3. Konjikala: the Silk Road precursor of Ashgabat
  4. Konjikala, in: MaryLee Knowlton, Turkmenistan, Marshall Cavendish, 2006, pp. 40-41, ISBN 978-0-7614-2014-9 (viewable on Google Books).
  5. Independent Neutral Turkmenistan: 10 Glorious Years of the Epoch of Turkmenbashi the Great, Ashgabat, 2001, pp. 39-40 (Орос хэл)
  6. Государственный комитет Туркменистана по статистике. Социально-экономическое положение города Ашхабада и велаятов за 2011 год.
  7. 7.0 7.1 7.2 Turkmenistan. Administrative units.
  8. 8.0 8.1 8.2 8.3 8.4 по БСЭ
  9. «Современный толковый словарь» : изд. «Большая советская энциклопедия», 1997 г.