Төв (аймаг)

Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас
Харайх: Удирдах, Хайлт
Төв аймаг
Төа-мб.png
аймаг
Манзушри хийдийн туурь

Сүлд туг

Сүлд тэмдэг
Монгол орон дахь Төв аймаг
Улс орон Flag of Mongolia.svg Монгол
Аймаг Төв
Сум (27) Нэр бүхий 27 сум
Аймгийн төв Зуунмод
Газар нутаг 74,042.37 км²
Хүн ам (тоол.) 2010 онд 85,168 хүн [1]
- МУ-ын иргэн 84,983 хүн (99.8%) [2]
Хүн ам (тооц.) 2011 онд 88,277 хүн
Нягт сийрэг 2011 онд 1.19 хүн/км²
Ард түмэн үндсэндээ монгол, 2000 оны
тооллогоор 94.3% - халх
Нутгийн олон Төв аймгийнхан
Урьд цагт Ихэнх нь Түшээт хан аймагт
1923-1931 он Ихэнх нь Богдхан уулын аймагт
1931 он Төв аймаг үүссэн
Засаг дарга Доржийн Баярбат (АН)
Цагийн бүс Улаанбаатарын цаг (ГЦ+8)
Утасны дуг. +976 127
Шуудан-дугаар 41000
Автомашиных ТӨ
Цахим газар tuv.mn (монголоор)

Төв (худам монголоор ᠲᠥᠪтөб) нь Монгол улсын 21 аймгийн нэг юм. Нийт 85,300 хүн амтай. Аймгийн төв нь Зуунмод хот.

Түүх[засварлах]

Төв аймаг нь 1921 оны ардын хувьсгалаас өмнө Түшээт хан аймагт багтаж байсан. 1923 оны 10 сараас Богдхан уулын аймаг, 1931 оноос Төв аймаг гэж нэрлэгдэх болжээ. 1931-1942 онд аймгийн захиргаа Улаанбаатарт хавсрагдаж байснаа 1942 оноос одоогийн Зуунмод хотод төвлөрсөн байна.

Хүн ам[засварлах]

Төв аймгийн ястан, угсаатнууд (1989, 2000 оны тооллого)[3]
Ястан, угсаатан Хүн ам
1989 тоол.
Эзлэх хувь
1989 тоол.
Хүн ам
2000 тоол.
Эзлэх хувь
2000 тоол.
Халх 94,773 94.6% 93,604 94.2%
Казах 2,167 2.2% 1,065 1.1%
Буриад 590 0.6% 856 0.9%
Дөрвөд 727 0.7% 770 0.8%
Баяд 317 0.3% 745 0.8%
Урианхай 420 0.4% 524 0.5%
Тува 269 0.23% 500 0.5%
Захчин 160 0.2% 202 0.2%
Өөлд 61 0.1% 171 0.2%
Бусад 420 0.4% 614 0.6%
Гадаадын иргэд 179 0.2% 217 0.2%
Нийт хүн ам 100,088 100% 99,266 100%

Газар зүй[засварлах]

Аймгийн нутгийн ихэнх нутгийг далайн түвшнээс дээш 1200-1500 метр өргөгдсөн Хэнтийн нуруу (оргил нь Асралт хайрхан, 2800 м), Тосон заамар, Зоргол хайрхан зэрэг уулархаг гадаргуутай. Нутаг дэвсгэрийнх нь 16,4 хувийг ой мод, 36,5 хувийг хээрийн бүс эзэлдэг. Газар зүйн байршлаар Хангай, Хэнтийн уулархаг, Дорнод Монголын талархаг мужид багтана. Нутгийн хойд хэсгийн уулын өргөн хөндийнүүд нь газар тариаланд тохиромжтой хүрэн бор хөрстэй, өмнөд хэсэг нь гүвээ толгод бүхий тал хээр газар юм.

Хэрлэн, Туул зэрэг том жижиг 30 гаруй голтой. Жанчивлан, Цайдам, Цахир зэрэг бүрд нууруудтай.

Амьтан ургамал[засварлах]

Ургамалжилтын тархац ус сайтай нутгаар ургасан байдал буюу Сэлбэ голын эхэнд Майхан толгойд, Төв аймаг

Аймгийн нутгийн өмнө ба баруун хэсгээр хээр талын хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй, зүүн хойд хэсгээр нь ам хөндийн бараан хөрс, уулын ой, нугын саарал хөрс тархжээ. Хангай, Хэнтийн салбар уулсад хуш, шинэс, улиас, бургас, нарс, яшил, яргай зэрэг янз бүрийн модтой, өрөл, мойл, үхрийн нүд, нохойн хошуу зэрэг жимс, сонгино, хөмөл, таана, мангир, халиар, гичгэнэ, мөөг зэрэг хүнсний ургамал, чихэр өвс, чацаргана мэтийн ховор болон дэгд, бадаана, таван салаа, тарваган шийр, алтан гагнуур зэрэг эмийн ургамал ургана.

Төв аймагт буга согоо, хандгай, аргаль угалз, хойлог, хун зэрэг 16 зүйлийн дархан цаазат амьтдаас гадна хэрэм, тарвага, үнэг, хярс, гахай, баавгай, шилүүс зэрэг агнуурын ач холбогдолтой 30 гаруй төрлийн араатан, жигүүртэн бий.

Дэд бүтэц[засварлах]

Аймгийн нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот байрладаг, харилцаа холбоо, авто, төмөр зам зэрэг үйлдвэрлэлийн дэд бүтэц харьцангуй сайтай. Сүүлийн жилүүдэд Япон, Өмнөд Солонгос, Хятад, Герман зэрэг улсын муж, хотуудтай тогтоосон харилцаа улам хөгжиж байна.

Алдартнууд[засварлах]

Төв аймгаас Улсын баатар 2, Хөдөлмөрийн баатар 41, Төрийн шагналтан 13, Эрдэмтэн 81, Ардын цолтон 14, Гавъяат цолтон 23, Дэлхийн аварга 2, Yндэсний бөхийн 3 аварга, Манлай уяач 9, Алдарт уяач 27 төрөн гарчээ.

Аж үйлдвэр[засварлах]

Чулуун нүүрс, төмрийн хүдэр, хар тугалга, гянтболд, усан ба утаат болор, жонш, оюу, номин, гятгануур мана, цагаан тугалга зэрэг ашигт малтмалтай.

Сумд[засварлах]

Нутгийн хуваарь
Сумын нэр
(хотыг тодоор)
Багийн
тоо
Хүн амын тооцоо Талбай
(км²)[4]
2000[5] 2005[6] 2011[7]
1 Алтанбулаг 4 3,452 3,144 2,996 5.9 мян.
2 Аргалант 2 1,929 1,881 1,577 1.6 мян.
3 Архуст 2 829 1,563 1,236 5.9 мян.
4 Батсүмбэр 4 6,534 6,310 6,789 2.5 мян.
5 Баян 3 2,309 2,064 2,002 2905
6 Баяндэлгэр 2 1,801 1,173 1,321 2.2 мян.
7 Баянжаргалан 3 1,786 1,573 1,531 2376
8 Баян-Өнжүүл 3 2,771 2,539 2,088 4.0 мян.
9 Баянхангай 2 1,634 1,524 1,406 1.0 мян.
10 Баянцагаан 5 2,787 2,349 1,801 6.2 мян.
11 Баянцогт 3 2,323 1,928 1,820 1.5 мян.
12 Баянчандмань 3 3,243 3,286 3,783 0.6 мян.
13 Борнуур 4 4,288 4,480 4,854
14 Бүрэн 5 3,685 3,266 3,012 3.75 мян.
15 Дэлгэрхаан 3 2,438 1,993 1,663 2.2 мян.
16 Жаргалант 4 5,921 5,740 6,296 2.1 мян.
17 Заамар 4 6,053 5,923 5,280 2.9 мян.
18 Зуунмод 6 14,771 14,692 15,277
19 Лүн 3 3,765 2,572 2,609 2.6 мян.
20 Мөнгөнморьт 3 2,174 1,909 2,065
21 Өндөрширээт 4 2,553 1,893 1,833 2.8 мян.
22 Сүмбэр 2 1,980 1,581 1,740 0.36 мян.
23 Сэргэлэн 5 2,233 1,816 2,016 3.7 мян.
24 Угтаалцайдам 3 3,389 2,400 2,527 1.5 мян.
25 Цээл 5 3530 2444 2508 1.6 мян.
26 Эрдэнэ 5 3345 3442 3736 8.0 мян.
27 Эрдэнэсант 5 5605 5006 4511 3.1 мян.
Аймгийн дүн 97 98,362 88,491 88,277 74,042

Мөн үзэх[засварлах]

Эшлэл[засварлах]

Викимедиа зургийн сан:
«Төв аймгийн зураг»