Jump to content

Зүүнгарын Хаант Улс

Википедиа — Чөлөөт нэвтэрхий толь
(Баруун Монгол-с чиглүүлэгдэв)

Зүнһар хаант улс
Зүүнгарын хаант улс улсын далбаа
Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол Зүүнгарын хаант улсын туг бөгөөд Монголын дайны бурхан Дайчин Тэнгэрийг дүрсэлсэн байв.[1]
Галдан Бошигт хааны тамга
Галдан Бошигт хааны тамга
Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
НийслэлХулж
Албан ёсны хэлОйрад аялга
Хүлээн зөвшөөрөгдсөн үндэсний хэлЦагадайн хэл
Шашин
Төвөдийн Буддын шашин (Шарын шашин)
Ард түмний нэршилЗүүнгар
Төр засагХаант засаг
Эрдэнэ
• Цэцэн Хунтайж
Сэнгэ
• Бошигт Хаан
Галдан
• Зоригт Хунтайж, Хаан
Цэвээнравдан
Галданцэрэн хаан
Цэвээндоржнамжил
Ламдаржаа
Даваач
Амарсанаа
Хууль тогтоох байгууллагаДөчин дөрвөн хоёрын их цааз
Түүх 
• Байгуулагдсан
1634
1635
1665–1720
• Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
1680–1681
1690–1758
1758
Мөнгөний нэгжЗэс зоос
Өмнө нь		Дараа нь
Дөрвөн Ойрадын холбоо
Яркендын хант улс
Хошуудын хант улс
Чин улс

Зүүнгарын Хаант Улс[a] заримдаа Баруун Монгол[2] гэж нэрлэдэг нь Ойрадуудын буюу монгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн байсан.[3] Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд Сибирээс өмнөд талаараа Төвөд хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа Хятадын цагаан хэрэмээс баруун талаараа өнөөгийн Казахстан хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд Шинжааны нэг хэсэг бөгөөд үүнийг Зүүнгар нутаг гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд Галдан Далай ламаас бошигт хаан цолыг хүртсэнээр Зүүнгарын ард түмэн Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид Хунтайж гэсэн цолыг ашигладаг байсан.[4] 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа Халх Монголчуудыг ялсан. 1696 онд Галдан Чин улсад ялагдаж, Ар Монголыг алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд Төвөдийг эзэлсэн боловч 1720 онд Чин улсаас хөөгдсөн. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв.[5] Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж, Шинжаан улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь Оросын Хаант Улс, Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.[6]

Нэрний гарал үүсэл

[засварлах | кодоор засварлах]

Нэршил

[засварлах | кодоор засварлах]

"Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.[7] Үүнийг зүүн талд орших Умард Юань улсаас ялгаатай нь Баруун Монгол гэж нэрлэдэг байжээ.[2]

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "Элеутийн хаант улс" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.[8]

"Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт

[засварлах | кодоор засварлах]

18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон хаан нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст Зүүн Туркестан,[b][9] Төв Азийн хот-улсууд,[c] Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.[10]

Түүх

[засварлах | кодоор засварлах]

Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

Гарал үүсэл

[засварлах | кодоор засварлах]

Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед Тува нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч Худуга бэхи 1208 онд Чингис хаанд дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн үеэр Дөрвөн Ойрадын холбоо (Цорос, Торгууд, Дөрвөд, Хойд) Аригбөхийн талд орж, Хубилай хааны засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. Юань гүрэн мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны Зоригт хаанийг Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд Эсэн Тайш нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.[11]

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, Батмөнх Даян хаан тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд Түмэдэд илүү их газар нутгаа алджээ.[12]

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа Ордос Монголчууд болон Цахаруудын армитай тулалдав.[13] Хожим нь Хархул Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.[14] Ойрадууд удалгүй Халхууд болон Казахуудын эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.[15] 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.[16] 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.[17]

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.[18]

1625 онд Хошуудын ноёдууд Цоохор болон түүний дүү Байбагас баатар нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох Төрбайх (Гүш хаан), Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг Ишим голоос Тобол гол хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд Халимагийн хант улсыг байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.[19]

1632 онд Хөхнуур муж дахь Шарын Шашин бүлэглэлийг Халхын Цогт хунтайж дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад "Шашныг дэмжигч Дарма", "Гүш хаан" цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, Хошуудын хант улсыг байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү Эрдэнэ байсан бөгөөд тэрээр "баатар хунтайж" цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт Зүүнгарын Хаант Улсыг байгуулахаар буцаж илгээгджээ.[20]

Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал

[засварлах | кодоор засварлах]
1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.[21][22]

Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,[23] Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.[24] Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,[25] 1643,[26] 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.[21] Тэрээр мөн Хулж хотыг нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,[27] мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.[28] Тэрээр мөн Оросын царьт улстай харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.[20] Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.[29] Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.[30]

Залгамжлалын маргаан (1653–1677)

[засварлах | кодоор засварлах]
1667 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.[31]

1653 онд Сэнгэ хунтайж эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд төрийн эргэлтээр өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.[28]

Сэнгийн дүү, Галдан тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.[27] 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.[32] Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин Ану-Даратай гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "Бошигт хаан" гэсэн дээд цолыг өгөв.[27]

Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680)

[засварлах | кодоор засварлах]

16-р зууны сүүл үеэс эхлэн Яркендын хант улс Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч Мухаммед эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.[33]

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ Турфан хот болон Хамил тойрог руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.[34] Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.[35]

Галданы Казахын дайн (1681–1684)

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)
1686 оны Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг.[36]

1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад Долоон усыг алдагджээ.[37] Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд Сайрам хотыг эзэлж чадаагүй юм.[38] 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, Ташкент болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.[39] Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, Ферганы хөндийг сүйтгэв.[40] Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд Христийн шашинд шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.[41]

Халхын дайн (1687–1688)

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Зүүнгар–Халхын дайнууд
1688 онд Галдан Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс

1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт Засагт ханыг ялсан гэж Занабазарын элчин сайд мэдээлэв.[42] Галдан цааш нь Хангайн нуруу дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.[43][31] Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд Эрдэнэ Зуу хийдийг эзлэн авчээ.[44] Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар Сэцэн ханaaс тусламж хүсэн зугтав.[45]

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. Манж, Монгол, Хятадын хүчнүүд Халх голд төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.[46] Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.[47] 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.[31] Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж Говь рyy зугтжээ.[48] Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, Энх амгалан хаанд захирагджээ.[27]

Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696)

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн
1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн

1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.[49] Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны тулааныг эхлүүлсэн юм.[50] Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,[51] Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,[52] Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.[53]

1696 оны аян дайны үеэр Хэрлэн гол дээрх Чин улсын эзэн хаан, Энх амгаланы цэргийн хуаран.

1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр Хэрлэн голыг гаталж, Бээжинээс хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай Улаанбудангийн тулаанд оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ Монгол руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд Туул голын ойролцоо болсон Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд Ховдын ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү Цэвээнравдан 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.[27]

Афак Хожагийн бунхан

Цагаадайн бослого (1693–1705)

[засварлах | кодоор засварлах]

Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү Абд ар-Рашид хаан II-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, Бухарын хант улс, Их Могол Улсаас тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.[54]

Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Казах–Зүүнгарын дайнууд

1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон Туркистанд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.[4] Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, Урианхайчууд руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.[55] Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим Дайны олзлогдогч авчээ.[55][56] Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.[57] 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.[58] Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.[59]

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.[60] Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.[61][62] Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон Галданцэрэн нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.[63]

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.[64][65] Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.[66] Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.[64][65]

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.[67] Үүний тулд, Их Цэрэндондовын удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.[68] Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз Ямышевыг бүсэлсэн.[69]

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг Аягуз голын тулалдаанд ялагдсан.[70] Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.[71]

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны Арыс, Бүен, болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.[72] Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.[73] Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.[73]

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд тулалдаж, Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж,[74] тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, нийслэл хотод нь Казах цэргүүдийг ялсан.[75] Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд Булантийн тулалдаан болон 1729 онд Аньракайн тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.[76]

Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720)

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн
"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг Лхаст орж ирэв.

1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.[66] Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд Хошуудын хант улс руу довтлон, Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй Хар Усны тулалдаанд Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг Төвдөөс хөөж гаргасан хоёр дахь болон томоохон экспедицийг Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.[77] Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.[78]

Галданцэрэн хаан (1727–1745)

[засварлах | кодоор засварлах]
1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар

Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын Найрал төв 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд Хотон нуурын ойролцоо Хотон нуурын тулалдаанд ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.[79]

Казахууд Алтайн нуруу руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, Уйгур худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.[80] Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. Оросын эзэнт гүрэнээс хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын Сибирь руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.[80]

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.[81] Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.[82] Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.[83] Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.[84] Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.[85]

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.[86] Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.[87] Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд Сырдарья болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.[87]

Уналт (1745–1757)

[засварлах | кодоор засварлах]
Чин улсын Тэнгэр тэтгэгч хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.

Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.[88] Түүнийг нас барсны дараа Тэнгэр тэтгэгч хаан гэж хэлэв:[89]

Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.

—Тэнгэр тэтгэгч.[89]

Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, Кокандын хант улсын бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Ази дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.[90]

Галданцэрэн хааны дунд хүү Цэвээндоржнамжил 1746 онд түүний залгамжилсан Хунтайж болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.[88] Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,[88] Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.[89] Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.[88] Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт Аксу руу хорьсон.[91]

Казахын хаан Аблай хаанд зориулсан 2000 оны марк.

1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, Даваач болон Хойдын хунтайж, Амарсанаатай эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.[92] Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,[92] Казахуудын Аблай хаан тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.[93]

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,[94] Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.[92][95] Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.[96] 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.[97]

Халхын цэргийг Зүүнгарын Хаант Улс руу удирдсан Цэвдэнжав.

Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.[92] Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш Ховд руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.[98] Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.[92] Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,[99] Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.[3]

"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"

—Тэнгэр тэтгэгч.[100]
"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"

Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,[101] 100 хоногийн дотор Өрөмч, Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.[102] Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг Тэнгэр Уул даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.[103] Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.[101]

Амарсанаагийн бослого (1755–1757)

[засварлах | кодоор засварлах]
Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.
Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.[104]

Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, Чэндэ дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.[105]

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч Чингүнжавтай хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.[106] Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.[107] Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.[3] Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт салхин цэцэг өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр Кяхта руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.[107]

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны Алматы хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.[108]

Ак Тагликийн бослого (1757–1759)

[засварлах | кодоор засварлах]

Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. Бурхануддин Хожа, Жахан нар Бадахшан руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.[109]

Геноцид

[засварлах | кодоор засварлах]
Гол өгүүлэл: Зүүнгарын геноцид

Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт

[засварлах | кодоор засварлах]
Хожи, Уктурпаны Уйгур захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач Игнатий Сихельбарт-ын зурсан зураг.[110]

Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, Хуй, Шибэ, Дагуур, Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.[111] Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.[112][113][114] Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.[115]

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".[116] Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.[117]

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.[118][119][120] Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.[121]

Зураг

[засварлах | кодоор засварлах]

Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд

[засварлах | кодоор засварлах]

Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.[8] Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг (Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн Торгууд болон Дөрвөд холбоотнууд, мөн ялагдсан Цорос Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман Уйгур холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.[8] Орчин үеийн Иезуит зураач Жан-Денис Аттирет-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."[8] Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа Жузеппе Кастильоне-гийн удирдлаган дор Иезуит-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.[8]

Хуан Чин Жигун Ту

[засварлах | кодоор засварлах]

Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.

Зохион байгуулалт

[засварлах | кодоор засварлах]

Цэргийн зохион байгуулалт

[засварлах | кодоор засварлах]

Тактикууд

[засварлах | кодоор засварлах]
Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл

Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,[122] мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар Польшийн хусаруудтай дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.[123] Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.[123] Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.[124] Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.[124]

Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров

Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.[125] Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.[122][125]

Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт

[засварлах | кодоор засварлах]

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай[126]—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.[127] Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.[126] Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.[126] Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.[128]

Тэд Оросын царьт улсаас буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд Эрдэнэбаатар хунтайж буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.[129]

Зүүнгарын Хаант Улсын нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн Галдан бошигт хааны хөшөө.

Галдан бошигт хааны (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.[130]

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “драгуун” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.[122] Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад Халх монголчууд болон Чин улсын эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.[122]

Зүүнгарууд газрын тос олборлох, хүхэр, хүхрийн хүчил, калийн нитрат ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.[131] Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.[125] Энэ нь Улаанбудангийн тулаанд ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, Цэвээнравдан хааны засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.[132] Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.[132]

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд Йохан Ренат хэмээх Швед цэрэг—Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний үеэр, Бухгольцын экспедицийн явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.[133] Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.[134] Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.[134]

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.[135]

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч Галданцэрэн хаан нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.[122] Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.[136] Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.[137]

Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.[102] 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.[4]

Хууль

[засварлах | кодоор засварлах]

Ойрадууд анх "Цаазийн бичиг" гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь Дөрвөн Ойрадын Холбоог нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.[138] 1640 онд Ойрад, Халх Монголын 30 орчим язгууртан, "Монгол–Ойрадын Их Цааз"-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.[139] Үүнд Эрдэнэбаатар хунтайж болон Засагт хан нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.[140] Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.[138]

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.[125] Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,[125] хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.[125] Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.[141] Цэвээнравдан хаан болон, түүний ахмад хүү, Галданцэрэн хааны үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.[138] Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.[142]

Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал

[засварлах | кодоор засварлах]

Тус улсыг хаан, хунтайж, тайш нар захирч, отог бүрийг зайсан захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.[143] Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.[144] Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.[144]

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.[145] Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.[143] Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.[146] Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.[147] "Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"-д дурдсанаар, Тэнгэр тэтгэгч нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.[147]

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.[147] Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.[148]

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.[147]

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.[147]

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.[147]

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.[144]

Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 захчин байжээ.[4]

Эдийн засаг

[засварлах | кодоор засварлах]

Худалдаа

[засварлах | кодоор засварлах]
Чин улстай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Галданцэрэн хаанаас Тэнгэр тэтгэгчэд бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.

Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш Туркестан, Сибирь, Хятад зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.[149] Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь Хамил Тойрог, Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин Чин улсын нийслэл Бээжин рүү аялсан бөгөөд мөн Ховд хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.[150] Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.[149] Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.[149]

Зүүнгарын зэс зоос.

Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,[143] эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.[151] Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.[151] Галдан бошигт хаан Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.[152] 1735 оноос Галданцэрэн хаан гуравдугаар дайны дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.[150]

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл Хулж хотын ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.[143]

Хөдөө аж ахуй

[засварлах | кодоор засварлах]

Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. Хулж, Өрөмч, Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.[142] Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.[142]

Тус улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.[153] Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.[153] Уктурпан, Аксу, Кашгар, Ярканд дахь Уйгурын энгийн иргэдийг Хулж, Өрөмч рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.[153] Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.[153] Эрчис мөрөн, Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг Дөрвөдүүд газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.[154] Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.[128]

Нийгэм

[засварлах | кодоор засварлах]

Хүн ам

[засварлах | кодоор засварлах]

Архитектур

[засварлах | кодоор засварлах]

Соёл

[засварлах | кодоор засварлах]

Удирдагчид

[засварлах | кодоор засварлах]
№ Хааны нэр Цол Угсаа гарал Төрсөн он Хаанчилсан жил Нас нөгчсөн он
1 Хотогчин баатар Эрдэнэбаатар хунтайж Цоросын Хархул догшин ноёны хүү[14] Тодорхойгүй 1634–1653[27][155] 1653[27]
2 Сэнгэ Цэцэн хунтайж Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү[156] Тодорхойгүй 1653–1671[27] 1671
3 Галдан Хунтайж, Бошигт хаан[155] Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү[28] 1644 1671–1697[79] 1697
4 Цэвээнравдан Зоригт хунтайж,[155] хаан[157] Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү[34] 1665 1694–1727[102][155] 1727
5 Галданцэрэн Хунтайж, хаан[155] Цэвээнравдангийн ахмад хүү 1693 1727–1745[102][155] 1745
6 Цэвээндоржнамжил Хунтайж Галданцэрэнгийн отгон хүү 1732[158] 1746–1749[158][155] 1750[158]
7 Ламдаржаа Хунтайж Галданцэрэнгийн ахмад хүү 1726[158] 1749–1753[158][155] 1752[158]
8 Даваач Хунтайж Их Цэрэндондов жанжны гуч хүү Тодорхойгүй 1752–1755[155] 1759[158]
9 Амарсанаа Хойдын Хаан Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү[159] 1723[158] 1755–1757[160] 1757[160]

Газрын зурагууд

[засварлах | кодоор засварлах]

Мөн үзэх

[засварлах | кодоор засварлах]

Эх сурвалж

[засварлах | кодоор засварлах]

Ишлэл

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. ↑ Korneev 2022, х. 171.
  2. 1 2 Gantulga 2018, х. 59.
  3. 1 2 3 Barthold 1956, х. 165.
  4. 1 2 3 4 Atwood 2004, х. 622.
  5. ↑ Martel 2018, х. 1583.
  6. ↑ Spencer 2017, х. 185.
  7. ↑ Gaunt 2004, х. 165.
  8. 1 2 3 4 5 Walravens 2017, х. 73–90.
  9. ↑ Bavarov & Kradin 2019, х. 374.
  10. ↑ Pochakaev 2019, х. 28–40.
  11. ↑ Adle 2003, х. 142.
  12. ↑ Adle 2003, х. 153.
  13. ↑ Zlatkin 1983, х. 66–67.
  14. 1 2 Adle 2003, х. 156.
  15. ↑ Remileva 2005, х. 74.
  16. ↑ Perdue 2005, х. 98.
  17. ↑ Atygaev 2023, х. 121.
  18. ↑ Adle 2003, х. 144.
  19. ↑ Adle 2003, х. 145.
  20. 1 2 Adle 2003, х. 146.
  21. 1 2 Burton 1997, х. 219–220.
  22. ↑ Moiseev 1991, х. 44–45.
  23. ↑ Baabar 1999, х. 78.
  24. ↑ Moiseev 1991, х. 43.
  25. ↑ Moiseev 1991, х. 44.
  26. ↑ Burton 1997, х. 220.
  27. 1 2 3 4 5 6 7 8 Adle 2003, х. 148.
  28. 1 2 3 Adle 2003, х. 157.
  29. ↑ Altangerel 2017, х. 107.
  30. ↑ Atygaev 2023, х. 138.
  31. 1 2 3 Kyachinov 1999, х. 208.
  32. ↑ Barthold 1956, х. 161.
  33. ↑ Grousset 1970, х. 501.
  34. 1 2 Adle 2003, х. 158.
  35. ↑ Adle 2003, х. 193.
  36. ↑ Baabar 1999, х. 80.
  37. ↑ Moiseev 2001, х. 24.
  38. ↑ Burton 1997, х. 337.
  39. ↑ Moiseev 1991, х. 51.
  40. ↑ Adle 2003, х. 147.
  41. ↑ Frank 2000, х. 252–254.
  42. ↑ Zlatkin 1983, х. 178.
  43. ↑ Altangerel 2017, х. 196–197.
  44. ↑ Zlatkin 1983, х. 179.
  45. ↑ Zlatkin 1983, х. 180.
  46. ↑ Zlatkin 1983, х. 180–181.
  47. ↑ Zlatkin 1983, х. 181–182.
  48. ↑ Zlatkin 1983, х. 182.
  49. ↑ Zlatkin 1983, х. 186.
  50. ↑ Zlatkin 1983, х. 187.
  51. ↑ Zlatkin 1983, х. 190.
  52. ↑ Zlatkin 1983, х. 191.
  53. ↑ Zlatkin 1983, х. 191–192.
  54. ↑ Adle 2003, х. 193-199.
  55. 1 2 Kushkumbaev 2001, х. 124.
  56. ↑ Moiseev 1991, х. 62.
  57. ↑ Baabar 1999, х. 84.
  58. ↑ Massanov 2010, х. 229.
  59. ↑ Kushkumbaev 2001, х. 125.
  60. ↑ Cohen 1998, х. 50.
  61. ↑ Suleimanov & Moiseev 1988, х. 20.
  62. ↑ Kushkumbaev 2001, х. 135–136.
  63. ↑ Altangerel 2017, х. 641.
  64. 1 2 Kuznetsov 1983, х. 18.
  65. 1 2 Kuznetsov 1983, х. 128.
  66. 1 2 Barthold 1956, х. 162.
  67. ↑ Moiseev 1991, х. 70.
  68. ↑ Kushkumbaev 2001, х. 126.
  69. ↑ Perdue 2005, х. 212.
  70. ↑ Adle 2003, х. 98.
  71. ↑ Kushkumbaev 2001, х. 127.
  72. ↑ Kadyrbaev 2023, х. 9.
  73. 1 2 Suleimanov & Moiseev 1988, х. 21.
  74. ↑ Moiseev 1991, х. 72.
  75. ↑ Erofeeva 2007, х. 176.
  76. ↑ Moiseev 1991, х. 80.
  77. ↑ Richardson 1984, х. 48–49.
  78. ↑ Adle 2003, х. 200.
  79. 1 2 Adle 2003, х. 149.
  80. 1 2 Moiseev 1991, х. 111.
  81. ↑ Kadyrbaev 2023, х. 134.
  82. ↑ Kushkumbaev 2001, х. 133.
  83. ↑ "18-р зууны Казахстаны түүхээс".
  84. ↑ 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа
  85. ↑ Moiseev 1991, х. 107–108.
  86. ↑ Kadyrbaev 2023, х. 13.
  87. 1 2 Kushkumbaev 2001, х. 135.
  88. 1 2 3 4 Perdue 2005, х. 270.
  89. 1 2 3 Baabar 1999, х. 89.
  90. ↑ Moiseev 2001, х. 160–175.
  91. ↑ Perdue 2005, х. 270-271.
  92. 1 2 3 4 5 Perdue 2005, х. 272.
  93. ↑ Abuev 2013, х. 92.
  94. ↑ Moiseev 1991, х. 202.
  95. ↑ Abuev 2013, х. 95.
  96. ↑ Moiseev 1991, х. 222-223.
  97. ↑ Moiseev 1991, х. 224.
  98. ↑ Moiseev 1991, х. 227.
  99. ↑ Moiseev 1991, х. 226.
  100. ↑ Walravens 2017, х. 82.
  101. 1 2 Perdue 2005, х. 274.
  102. 1 2 3 4 Adle 2003, х. 150.
  103. ↑ Adle 2003, х. 201.
  104. ↑ Chu & Ding 2015, х. 129.
  105. ↑ Perdue 2005, х. 275.
  106. ↑ Perdue 2005, х. 276.
  107. 1 2 Atwood 2004, х. 623.
  108. ↑ Pirazzoli-T'Serstevens 1969, х. 10.
  109. ↑ Adle 2003, х. 203.
  110. ↑ Unknown 2019, х. 4019.
  111. ↑ Perdue 2005, х. 285.
  112. ↑ Starr 2004, х. 73–90.
  113. ↑ Toops 2004, х. 1.
  114. ↑ Tyler 2004, х. 4.
  115. ↑ Milward 1998, х. 102.
  116. ↑ Liu & Faure 1996, х. 72.
  117. ↑ Liu & Faure 1996, х. 76.
  118. ↑ Dunnell 2004, х. 77.
  119. ↑ Dunnell 2004, х. 83.
  120. ↑ Elliot 2001, х. 503.
  121. ↑ Dunnell 2004, х. 76–77.
  122. 1 2 3 4 5 Bobrov 2007, х. 69.
  123. 1 2 Bobrov 2007, х. 64.
  124. 1 2 Bobrov 2007, х. 65.
  125. 1 2 3 4 5 6 Spencer 2017, х. 181.
  126. 1 2 3 Bobrov 2007, х. 62.
  127. ↑ Abdibek 2008, х. 412.
  128. 1 2 Adle 2003, х. 165.
  129. ↑ Spencer, х. 178.
  130. ↑ Bobrov 2007, х. 64–65.
  131. ↑ Perdue 2005, х. 304.
  132. 1 2 Bobrov 2007, х. 68.
  133. ↑ Baddeley 6767, х. 180–183.
  134. 1 2 Bobrov 2017, х. 68.
  135. ↑ Spencer 2017, х. 183.
  136. ↑ Adle 2004, х. 422.
  137. ↑ Spencer 2017, х. 184–185.
  138. 1 2 3 Adle 2003, х. 173.
  139. ↑ Gantulga 2019, х. 26.
  140. ↑ Baabar 1999, х. 78–79.
  141. ↑ Spencer 2017, х. 182.
  142. 1 2 3 Adle 2003, х. 163.
  143. 1 2 3 4 Adle 2003, х. 167.
  144. 1 2 3 Atwood 2004, х. 421.
  145. ↑ Atwood 2004, х. 431.
  146. ↑ Adle 2003, х. 167–168.
  147. 1 2 3 4 5 6 Adle 2003, х. 168.
  148. ↑ Adle 2003, х. 168–169.
  149. 1 2 3 Atwood 2004, х. 422.
  150. 1 2 Adle 2003, х. 166.
  151. 1 2 Spencer, 2017 & p178.
  152. ↑ Adle 2003, х. 178.
  153. 1 2 3 4 Adle 2003, х. 164.
  154. ↑ Adle 2003, х. 164–165.
  155. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Atwood 2004, х. 628.
  156. ↑ Baabar 1999, х. 79.
  157. ↑ Baabar 1999, х. 87.
  158. 1 2 3 4 5 6 7 8 Adle 2003, х. 159.
  159. ↑ Atwood 2004, х. 13.
  160. 1 2 Adle 2003, х. 160.

Тэмдэглэл

[засварлах | кодоор засварлах]
  1. ↑ (Монгол хэл: ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ ᠣᠯᠣᠰ Зүүнгар улс (халим. Зүнһар хаант улс)
  2. ↑ Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами
  3. ↑ Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент

Ном зүй

[засварлах | кодоор засварлах]
Өмнөх
Монгол улс
Дөрвөн Ойрадын холбоо
Яркендын хант улс		  Зүүнгарын Хаант Улс
1634–1758		 Дараах
 Чин улс
Чин улс Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон


"https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Зүүнгарын_Хаант_Улс&oldid=855875"-с авсан